వచనాలు, Singular, Plural, वचन Notes and Tests

టెట్ (TET) తెలుగు వ్యాకరణం: వచనాలు - సమగ్ర నోట్స్

వచనం అనగా: నామవాచకం యొక్క సంఖ్యను (ఒకటి లేదా అంతకంటే ఎక్కువ) తెలిపే దానిని వచనం అంటారు.

తెలుగు భాషలో వచనాలు రెండు రకాలు:

1. ఏకవచనం: ఒకే ఒక వస్తువును, వ్యక్తిని లేదా ప్రదేశాన్ని తెలిపేది (ఉదా: చెట్టు, బడి, పుస్తకం).
2. బహువచనం: ఒకటి కంటే ఎక్కువ వస్తువులను, వ్యక్తులను లేదా ప్రదేశాలను తెలిపేది (ఉదా: చెట్లు, బడులు, పుస్తకాలు).

1. సాధారణ నియమాలు & ఉదాహరణలు

• అకారంత / ఆకారంత పదాలు:
  • చెట్టు => చెట్లు
  • బడి \rightarrow బడులు (ఇకారాదేశం)
  • తోట \rightarrow తోటలు
  • పాఠం \rightarrow పాఠాలు
  • దీపం \rightarrow దీపాలు
• ఇకారంత / ఈకారంత పదాలు:
  • పిల్లి \rightarrow పిల్లులు
  • గుడి \rightarrow గుళ్లు / గుడులు
  • నది \rightarrow నదులు
  • కోతి \rightarrow కోతులు
• ఉకారంత / ఊకారంత పదాలు:
  • ఇల్లు \rightarrow ఇళ్లు / ఇండ్లు
  • కాలు \rightarrow కాళ్లు
  • రాయి \rightarrow రాళ్లు
  • నూనె \rightarrow నూనెలు

2. విశేష రూపాలు (ముఖ్యమైనవి)

• ప్రత్యయ మార్పులు:
  • కోడలు \rightarrow కోడళ్లు / కోడండ్రు
  • అల్లుడు \rightarrow అల్లుళ్లు
  • చేయి \rightarrow చేతులు
  • కన్ను \rightarrow కళ్లు / కండ్లు
  • రాజు \rightarrow రాజులు
  • మంత్రి \rightarrow మంత్రులు
• గౌరవార్థకాలు / పురుష వాచకాలు:
  • గురువుగారు (గౌరవార్థం ఏకవచనంలో ఉన్నప్పటికీ బహువచన అర్ధాన్ని ఇస్తుంది).
  • అన్న \rightarrow అన్నలు / అన్నదమ్ములు (సమూహం)

3. నిత్య ఏకవచనాలు & నిత్య బహువచనాలు

• నిత్య ఏకవచనం (ఎల్లప్పుడూ ఏకవచనంలోనే వాడబడేవి):
  • ఆకాశం, నీరు, పాలు, పెరుగు, బంగారం, వెండి, గాలి, నేల, ఆకలి, దప్పిక.
  • (గమనిక: వ్యవహారంలో 'నీళ్లు' అంటారు కానీ, వ్యాకరణపరంగా 'నీరు' నిత్య ఏకవచనం).
• నిత్య బహువచనం (ఎల్లప్పుడూ బహువచన రూపంలోనే ఉండేవి):
  • అరిసెలు, కన్నీళ్లు, వడ్లు, ప్రాణాలు, అంచులు.

4. టెట్ (TET) పరీక్ష కోణంలో గుర్తుంచుకోవాల్సిన ముఖ్యాంశాలు:

1. "ఇల్లు" శబ్దానికి బహువచనం \rightarrow ఇళ్లు / ఇండ్లు
2. "రాయి" శబ్దానికి బహువచనం \rightarrow రాళ్లు
3. "చేయి" శబ్దానికి బహువచనం \rightarrow చేతులు
4. సంస్కృత పదాల బహువచనాలు:
   • కవి \rightarrow కవులు
   • గురు \rightarrow గురువులు
   • పక్షి \rightarrow పక్షులు
   • ఫలం \rightarrow ఫలాలు

   
   

Singular and Plural Nouns: Comprehensive Notes for TET

Mastering singular and plural forms is essential for English Grammar sections in teacher eligibility tests. Below are the core rules, high-yield exceptions, and foreign plurals frequently tested in exams.

1. Standard Rules and Endings

• General Rule: Most nouns form their plural by adding -s (e.g., book \rightarrow books, cat \rightarrow cats).
• Sibilant Sounds (-s, -sh, -ch, -x, -z): Add -es to nouns ending in these letters (e.g., bus \rightarrow buses, box \rightarrow boxes, church \rightarrow churches).
• Nouns ending in 'y':
  • Consonant + y \rightarrow Change y to -ies (e.g., lady \rightarrow ladies, baby \rightarrow babies).
  • Vowel + y \rightarrow Simply add -s (e.g., boy \rightarrow boys, day \rightarrow days).

2. Rules for 'F/FE' and 'O' Endings

• Nouns ending in 'f' or 'fe': Drop the f or fe and add -ves (e.g., leaf \rightarrow leaves, thief \rightarrow thieves). Important Exception: Chief \rightarrow chiefs, roof \rightarrow roofs, safe \rightarrow safes.
• Nouns ending in 'o':
  • Consonant + o \rightarrow Add -es (e.g., mango \rightarrow mangoes, hero \rightarrow heroes). Important Exception: Piano \rightarrow pianos, photo \rightarrow photos.
  • Vowel + o \rightarrow Add -s (e.g., radio \rightarrow radios, cuckoo \rightarrow cuckoos).

3. Irregular Plurals and Unchanged Forms

• Vowel Change: Change the internal vowel(s) to form the plural (e.g., man \rightarrow men, tooth \rightarrow teeth, foot \rightarrow feet, mouse \rightarrow mice).
• Adding -en / -ren: (e.g., child \rightarrow children, ox \rightarrow oxen).
• Same Singular and Plural: Some nouns remain identical in both forms (e.g., sheep \rightarrow sheep, deer \rightarrow deer, fish \rightarrow fish).

4. Foreign / Latin & Greek Plurals (High-Yield for TET)

• -us to -i: Radius \rightarrow radii, cactus \rightarrow cacti, syllabus \rightarrow syllabi.
• -um to -a: Datum \rightarrow data, bacterium \rightarrow bacteria, medium \rightarrow media.
• -is to -es: Crisis \rightarrow crises, basis \rightarrow bases, thesis \rightarrow theses.
• -on to -a: Phenomenon \rightarrow phenomena, criterion \rightarrow criteria.

हिन्दी व्याकरण: "वचन" - अर्थ, भेद और नियम (TET विशेष नोट्स)

शिक्षक पात्रता परीक्षा (TET) की दृष्टि से हिन्दी व्याकरण में वचन एक अत्यंत महत्वपूर्ण टॉपिक है। यहाँ वचन से जुड़े अर्थ, भेद, नियम और परीक्षा में बार-बार पूछे जाने वाले विशेष बिंदुओं के संक्षिप्त और स्पष्ट नोट्स दिए गए हैं।

1. वचन का अर्थ और परिभाषा

• अर्थ: 'वचन' का शाब्दिक अर्थ 'संख्या' या 'संख्या का बोध कराने वाला' होता है।
• परिभाषा: संज्ञा या सर्वनाम के जिस रूप से उसके एक या अनेक (एक से अधिक) होने का बोध हो, उसे वचन कहते हैं।
  • उदाहरण: लड़का पढ़ रहा है (एक) \rightarrow लड़के पढ़ रहे हैं (अनेक)।

2. वचन के भेद

संस्कृत भाषा में वचन तीन होते हैं (एकवचन, द्विवचन, बहुवचन), किंतु हिन्दी भाषा में वचन के केवल दो ही भेद माने गए हैं:

1. एकवचन (Singular): शब्द के जिस रूप से किसी एक व्यक्ति, वस्तु या स्थान का बोध हो।
   • उदाहरण: किताब, घोड़ा, नदी, बच्चा, माला।
2. बहुवचन (Plural): शब्द के जिस रूप से एक से अधिक व्यक्तियों, वस्तुओं या स्थानों का बोध हो।
   • उदाहरण: किताबें, घोड़े, नदियाँ, बच्चे, मालाएँ।

3. वचन परिवर्तन के प्रमुख नियम

• नियम 1 (पुल्लिंग आकारांत शब्दों में): आकारांत पुल्लिंग शब्दों के अंत में 'आ' को 'ए' में बदल दिया जाता है।
  • जैसे: लड़का \rightarrow लड़के, बेटा \rightarrow बेटे, कपड़ा \rightarrow कपड़े।
• नियम 2 (स्त्रीलिंग अकारांत शब्दों में): अकारांत स्त्रीलिंग शब्दों के अंत में 'अ' को 'एँ' कर दिया जाता है।
  • जैसे: रात \rightarrow रातें, बात \rightarrow बातें, पुस्तक \rightarrow पुस्तकें।
• नियम 3 (स्त्रीलिंग आकारांत शब्दों में): आकारांत स्त्रीलिंग शब्दों के अंत में 'आ' के आगे 'एँ' जोड़ दिया जाता है।
  • जैसे: लता \rightarrow लताएँ, भाषा \rightarrow भाषाएँ, कन्या \rightarrow कन्याएँ।
• नियम 4 (इकारांत या ईकारांत स्त्रीलिंग शब्दों में): ई या इ को 'इ' (छोटा इ) में बदलकर अंत में 'ियाँ' जोड़ दिया जाता है।
  • जैसे: नदी \rightarrow नदियाँ, लड़की \rightarrow लड़कियाँ, रीति \rightarrow रीतियाँ।
• नियम 5 (उ, ऊ या औ अंत वाले शब्दों में): इनके अंत में 'एँ' जोड़ दिया जाता है। (उ/ऊ को 'ु/ू' में बदल देते हैं)।
  • जैसे: वस्तु \rightarrow वस्तुएँ, बहु \rightarrow बहुएँ, धेनु \rightarrow धेनुएँ।

4. TET परीक्षा की दृष्टि से अति-महत्त्वपूर्ण विशेष नियम (अपवाद)

परीक्षा में अक्सर ऐसे शब्दों से प्रश्न पूछे जाते हैं जो नियम से हटकर होते हैं:

• सदैव एकवचन में प्रयुक्त होने वाले शब्द:
  • जनता, सामग्री, सामान, सोना, लोहा, पानी, दूध, सत्य, क्रोध, प्रेम, वर्षा, और घी। (नोट: ये हमेशा एकवचन माने जाते हैं)।
• सदैव बहुवचन में प्रयुक्त होने वाले शब्द:
  • प्राण, दर्शन, आँसू, हस्ताक्षर, दाम, लोग, बाल, और होश।
• आदर देने के लिए (आदरसूचक एकवचन):
  • बड़ों, शिक्षकों या सम्माननीय व्यक्तियों के प्रति आदर प्रकट करने के लिए हमेशा बहुवचन का प्रयोग किया जाता है।
  • जैसे: "पिताजी आ रहे हैं।" (यहाँ पिताजी एक हैं, पर आदरार्थ बहुवचन है)।
  • "गुरुजी पढ़ा रहे हैं।"
• संबंध दर्शाने वाले शब्द:
  • कुछ रिश्ते-नाते (जैसे - मामा, चाचा, नाना, दादा) दोनों वचनों में एक जैसे ही रहते हैं (इनका रूप नहीं बदलता)।
  • जैसे: "मेरे चाचा आए हैं" (एकवचन या बहुवचन दोनों में यही प्रयोग होता है)।