TET DSC Psychology - Skinner Conditional Theory కార్య సాధక నిబంధన Notes and Test

.ఎఫ్. స్కిన్నర్ (B.F. Skinner) ప్రతిపాదించిన కార్యసాధక నిబంధన సిద్ధాంతం (Operant Conditioning Theory) 

దీనికి సంబంధించిన పూర్తి నోట్స్ ఇక్కడ ఉంది:

1. ప్రాథమిక సమాచారం

 * సిద్ధాంతకర్త: బి.ఎఫ్. స్కిన్నర్ (అమెరికా)

 * ప్రసిద్ధ గ్రంథాలు: ది బిహేవియర్ ఆఫ్ ఆర్గానిజమ్స్ (The Behavior of Organisms), సైన్స్ అండ్ హ్యూమన్ బిహేవియర్ (Science and Human Behaviour), వాల్డెన్ టూ (Walden Two).

 * ప్రయోగాలు: ఎలుక (Rat), పావురం (Pigeon) మీద ప్రయోగాలు చేశాడు.

 * వాడిన పరికరం: స్కిన్నర్ పేటిక (Skinner Box).

 * ఇతర పేర్లు:

   * సాధనోపయోగ నిబంధనం (Instrumental Conditioning)

   * ఆర్-రకపు నిబంధనం (R-Type Conditioning) - ఇక్కడ ప్రతిస్పందనకు (Response - R) ప్రాధాన్యత ఉంటుంది కాబట్టి దీనిని R-Type అంటారు. పావ్లోవ్ సిద్ధాంతం S-Type.

   * ఉద్దేశ్యాత్మక నిబంధనం

2. సిద్ధాంత మూల భావన

పావ్లోవ్ (Pavlov) నిబంధనలో ఉద్దీపన (Stimulus) ముఖ్యం. కానీ స్కిన్నర్ ప్రకారం, జీవి తన వాతావరణంలో స్వయంగా చేసే ప్రతిస్పందనల (Responses) ఆధారంగానే అభ్యసనం జరుగుతుంది. "ఒక ప్రవర్తన యొక్క ఫలితం, ఆ ప్రవర్తన భవిష్యత్తులో మళ్ళీ పునరావృతం అవుతుందా లేదా అని నిర్ణయిస్తుంది."

3. ముఖ్యమైన పదజాలం (Key Concepts)

 * పునర్బలనం (Reinforcement): ఒక ప్రవర్తన మళ్లీ మళ్లీ జరగడానికి దోహదపడే ఉద్దీపన.

   * ధనాత్మక పునర్బలనం (Positive Reinforcement): ఆశించిన ప్రవర్తన జరిగినప్పుడు బహుమతి ఇవ్వడం. (ఉదా: హోంవర్క్ బాగా చేసిన విద్యార్థిని మెచ్చుకోవడం, చాక్లెట్ ఇవ్వడం).

   * రుణాత్మక పునర్బలనం (Negative Reinforcement): ఆశించిన ప్రవర్తన జరిగినప్పుడు అయిష్టమైన దాన్ని తొలగించడం. (ఉదా: హోంవర్క్ చేస్తే ఈరోజు క్లాస్ టెస్ట్ రాయనవసరం లేదు అని చెప్పడం).

 * శిక్ష (Punishment): ఆశించని (చెడు) ప్రవర్తనను అరికట్టడానికి ఉపయోగించేది. (స్కిన్నర్ విద్యావ్యవస్థలో శిక్షను తీవ్రంగా వ్యతిరేకించాడు).

 * ఆకృతీకరణం (Shaping / Successive Approximation): ఒక సంక్లిష్టమైన ప్రవర్తనను ఒకేసారి కాకుండా, చిన్న చిన్న భాగాలుగా విభజించి, ప్రతి చిన్న అడుగుకూ పునర్బలనం ఇస్తూ తుది ప్రవర్తనను సాధించడం. (ఉదా: జంతువులకు సర్కస్ ఫీట్స్ నేర్పించడం, పిల్లలకు సంక్లిష్టమైన లెక్కలు నేర్పించడం).

 * టోకెన్ ఎకానమీ (Token Economy): పిల్లల్లో సత్ప్రవర్తనను పెంచడానికి, వారు మంచి పని చేసిన ప్రతిసారీ ఒక స్టార్ (Star) లేదా పాయింట్ ఇచ్చి, అవి నిర్దిష్ట సంఖ్యకు చేరుకోగానే ఒక బహుమతి ఇవ్వడం.

4. పునర్బలన నియమాలు (Schedules of Reinforcement)

స్కిన్నర్ పునర్బలనాన్ని ఏ సమయంలో, ఎలా ఇవ్వాలో 4 రకాలుగా విభజించాడు:

 * నిరంతర పునర్బలనం (Continuous Reinforcement): విద్యార్థి సరైన సమాధానం చెప్పిన ప్రతిసారీ మెచ్చుకోవడం. (కొత్త విషయం నేర్చుకునేటప్పుడు ఇది బెస్ట్, కానీ త్వరగా ఆసక్తి పోతుంది).

 * స్థిర కాలవ్యవధి పునర్బలనం (Fixed Interval): నిర్ణీత సమయం తర్వాత మాత్రమే పునర్బలనం ఇవ్వడం. (ఉదా: ప్రతి నెలా జీతం రావడం, ప్రతి వారం టెస్ట్ పెట్టడం).

 * చర కాలవ్యవధి పునర్బలనం (Variable Interval): ఎప్పుడు పునర్బలనం ఇస్తారో ముందే తెలియదు. సమయం మారుతూ ఉంటుంది. (ఉదా: సర్ప్రైజ్ టెస్టులు పెట్టడం).

 * స్థిర నిష్పత్తి పునర్బలనం (Fixed Ratio): నిర్దిష్ట సంఖ్యలో ప్రతిస్పందనలు చేసిన తర్వాత పునర్బలనం ఇవ్వడం. (ఉదా: 5 లెక్కలు కరెక్ట్ గా చేస్తే ఒక చాక్లెట్ ఇవ్వడం).

 * చర నిష్పత్తి పునర్బలనం (Variable Ratio): ఎన్ని సార్లు ప్రతిస్పందిస్తే బహుమతి వస్తుందో తెలియదు, కానీ ఏదో ఒకసారి వస్తుంది. (ఉదా: లాటరీ టికెట్లు, గ్యాంబ్లింగ్). అన్నింటికంటే అత్యంత ప్రభావవంతమైన పునర్బలన నియమం ఇదే.

5. విద్యాపరమైన ప్రాముఖ్యత (Educational Implications)

TET/DSC పరీక్షల్లో అప్లికేషన్ బిట్స్ ఎక్కువగా ఇక్కడి నుండే వస్తాయి:

 * కార్యక్రమయుత అభ్యసనం (Programmed Learning/Instruction): ఒక పాఠ్యాంశాన్ని చిన్న చిన్న ఫ్రేమ్స్ గా విభజించి, విద్యార్థి తన సొంత వేగంతో నేర్చుకునే పద్ధతి. ఇది స్కిన్నర్ సిద్ధాంతం ఆధారంగానే రూపొందించబడింది.

 * కంప్యూటర్ ఆధారిత బోధన (Computer Assisted Instruction - CAI): దీనికి మూలాధారం కూడా స్కిన్నర్ సిద్ధాంతమే.

 * తరగతి గదిలో ఉపాధ్యాయుడు దండనకు (Punishment) బదులుగా, ధనాత్మక పునర్బలనాన్ని (ప్రశంసలు, బహుమతులు) వాడాలి.

 * భాషాభ్యసనం (Language learning), పదజాలం నేర్చుకోవడం ఈ సిద్ధాంతం ద్వారా సులభతరం అవుతుంది.

 * సమస్యాత్మక పిల్లల ప్రవర్తనను మార్చడానికి ఆకృతీకరణం (Shaping) మరియు టోకెన్ ఎకానమీ (Token economy) పద్ధతులను ఉపాధ్యాయుడు వినియోగించవచ్చు.