పావ్‌లోవ్ శాస్త్రీయ నిబంధనా సిద్ధాంతం Classical Conditioning Theory Notes, Test

టెట్ (TET) పరీక్షకు సన్నద్ధమయ్యే అభ్యర్థులకు చైల్డ్ డెవలప్‌మెంట్ అండ్ పెడగాజీ (Psychology) లో పావ్‌లోవ్ శాస్త్రీయ నిబంధనా సిద్ధాంతం (Classical Conditioning Theory) చాలా ముఖ్యమైన టాపిక్. పరీక్షల దృష్ట్యా రివిజన్ చేసుకోవడానికి సులభంగా ఉండే ముఖ్యమైన నోట్స్ ఇక్కడ ఉంది:

పావ్‌లోవ్ శాస్త్రీయ నిబంధనా సిద్ధాంతం (Classical Conditioning)

 * ప్రతిపాదించినది: ఇవాన్ పావ్‌లోవ్ (Ivan Pavlov) - రష్యన్ శరీర ధర్మ శాస్త్రవేత్త.

 * ప్రయోగం చేసిన జంతువు: కుక్క. (కుక్క జీర్ణక్రియపై చేసిన పరిశోధనలకు గాను ఈయనకు 1904లో నోబెల్ బహుమతి లభించింది).

 * సిద్ధాంతం ముఖ్యాంశం: ఒక అసహజ ఉద్దీపనకు (గంట శబ్దం), సహజ ప్రతిస్పందనను (లాలాజలం స్రవించడం) జోడించడమే శాస్త్రీయ నిబంధనం. అభ్యసనం అనేది ఉద్దీపన-ప్రతిస్పందనల (S-R) మధ్య ఏర్పడే బంధం అని ఈ సిద్ధాంతం తెలుపుతుంది.

ముఖ్యమైన భావనలు (పదజాలం):

వీటిపై టెట్‌లో తరచుగా ప్రశ్నలు వస్తుంటాయి.

 * నిర్నిబంధిత ఉద్దీపన (Unconditioned Stimulus - UCS): సహజమైన ఉద్దీపన. (ఉదా: ఆహారం)

 * నిర్నిబంధిత ప్రతిస్పందన (Unconditioned Response - UCR): సహజమైన ఉద్దీపనకు వచ్చే సహజ ప్రతిస్పందన. (ఉదా: ఆహారం చూసి లాలాజలం స్రవించడం)

 * నిబంధిత ఉద్దీపన (Conditioned Stimulus - CS): అసహజ లేదా కృత్రిమ ఉద్దీపన. (ఉదా: గంట శబ్దం)

 * నిబంధిత ప్రతిస్పందన (Conditioned Response - CR): కృత్రిమ ఉద్దీపనకు వచ్చే ప్రతిస్పందన. (ఉదా: కేవలం గంట శబ్దం విని లాలాజలం స్రవించడం)

ప్రయోగ దశలు:

 * దశ 1 (నిబంధనానికి ముందు): ఆహారం (UCS) ➔ లాలాజలం (UCR). కుక్క ముందు కేవలం గంట మోగించినప్పుడు అది ఎలాంటి ప్రతిస్పందన చూపదు.

 * దశ 2 (నిబంధన సమయంలో): గంట శబ్దం (CS) + ఆహారం (UCS) ➔ లాలాజలం (UCR). (దీన్ని అనేక సార్లు పునరావృతం చేస్తారు).

 * దశ 3 (నిబంధన తర్వాత): గంట శబ్దం (CS) ➔ లాలాజలం (CR). (ఇక్కడ కుక్కకు ఆహారం ఇవ్వకపోయినా, గంట మోగగానే నిబంధనం జరిగి లాలాజలం స్రవిస్తుంది).

నిబంధనా నియమాలు (Laws of Conditioning):

 * పునర్బలనం (Reinforcement): నిబంధిత ఉద్దీపనకు (గంట), నిర్నిబంధిత ఉద్దీపనను (ఆహారం) జతచేయడం. ఇది నిబంధనాన్ని బలోపేతం చేస్తుంది.

 * విలుప్తీకరణం (Extinction): నిబంధనం జరిగిన తర్వాత, గంట మోగించిన ప్రతిసారీ ఆహారం ఇవ్వకుండా మానేస్తే.. క్రమంగా గంటకు లాలాజలం స్రవించే ప్రతిస్పందన (CR) ఆగిపోతుంది. దీనినే విలుప్తీకరణ అంటారు.

 * అయతసిద్ధ స్వాస్థ్యం (Spontaneous Recovery): విలుప్తీకరణం జరిగిన చాలా కాలం తర్వాత, అకస్మాత్తుగా ఒకరోజు గంట మోగిస్తే కుక్క మళ్లీ లాలాజలం స్రవిస్తుంది. కానీ దీని తీవ్రత తక్కువగా ఉంటుంది.

 * ఉద్దీపన సామాన్యీకరణం (Stimulus Generalization): నిబంధన జరిగిన గంట శబ్దాన్ని పోలి ఉన్న ఇతర శబ్దాలకు (ఉదాహరణకు సైకిల్ బెల్ లేదా కాలింగ్ బెల్) కూడా కుక్క లాలాజలం స్రవించడం.

 * విచక్షణ (Discrimination): అసలైన గంట శబ్దానికి, మిగతా శబ్దాలకు మధ్య వ్యత్యాసాన్ని గుర్తించి, కేవలం ప్రయోగంలో వాడిన గంట శబ్దానికే ప్రతిస్పందించడం.

విద్యాపరమైన ప్రాముఖ్యత (Educational Implications):

తరగతి గదిలో ఈ సిద్ధాంతం ఎలా ఉపయోగపడుతుంది అనేది చాలా ముఖ్యం:

 * మంచి అలవాట్ల రూపకల్పన: పిల్లల్లో మంచి అలవాట్లను పెంపొందించడానికి (ఉదా: ఉదయం త్వరగా లేవడం, శుభ్రత పాటించడం, పెద్దలను గౌరవించడం) ఈ సిద్ధాంతం ఉపయోగపడుతుంది.

 * భయాలను పోగొట్టడం: పిల్లల్లోని అకారణ భయాలను, ఫోబియాలను, చెడు అలవాట్లను డీకండిషనింగ్ (వ్యతిరేక నిబంధనం) పద్ధతి ద్వారా పోగొట్టవచ్చు.

 * భాషా వికాసం: చిన్న పిల్లలకు అక్షరాలు, పదాలు నేర్పేటప్పుడు (చిత్రాలను చూపిస్తూ అక్షరాలను పలికించడం - 'అ' అనగానే 'అమ్మ' గుర్తుకురావడం) ఈ నిబంధనమే జరుగుతుంది.

 * మూఢనమ్మకాలు, పక్షపాత వైఖరులు ఏర్పడటం కూడా ఈ శాస్త్రీయ నిబంధనం ఆధారంగానే జరుగుతాయి.

 * జంతువులకు శిక్షణ (సర్కస్ వంటివి) ఇవ్వడంలో ఈ సిద్ధాంతం ప్రధాన పాత్ర పోషిస్తుంది.

ఈ పాయింట్స్‌ను స్పష్టంగా అర్థం చేసుకుంటే అప్లికేషన్ మెథడ్‌లో వచ్చే ప్రశ్నలకు సులభంగా సమాధానాలు గుర్తించవచ్చు.

Write a Test