ఆల్బర్ట్ బండూరా – సాంఘిక అభ్యసన సిద్ధాంతం (Social Learning Theory)

టెట్ (TET) / DSC సైకాలజీ: ఆల్బర్ట్ బండూరా – సాంఘిక అభ్యసన సిద్ధాంతం (Social Learning Theory)

1. పరిచయం (Introduction)

 * ప్రతిపాదించిన శాస్త్రవేత్త: ఆల్బర్ట్ బండూరా (Albert Bandura) – కెనడా/అమెరికా మనోవిజ్ఞానవేత్త.

 * సిద్ధాంతం పేరు: సాంఘిక అభ్యసన సిద్ధాంతం (Social Learning Theory) / సాంఘిక సంజ్ఞానాత్మక సిద్ధాంతం (Social Cognitive Theory).

 * ఇతర పేర్లు:

   * పరిశీలనాత్మక అభ్యసనం (Observational Learning)

   * అనుకరణ సిద్ధాంతం (Imitation Theory)

   * నమూనా సిద్ధాంతం (Modeling Theory)

   * ప్రతినిధిత్వ సిద్ధాంతం (Vicarious Learning)

 * పుస్తకం: Social Foundations of Thought and Action (1986).

2. ప్రధాన ప్రయోగం (Bobo Doll Experiment)

 * బోబో డాల్ ప్రయోగం (1961):

   * బండూరా పిల్లలను మూడు గ్రూపులుగా విభజించి, ఒక బొమ్మపై (Bobo Doll) పెద్దలు దూకుడుగా ప్రవర్తించే వీడియోలను చూపించారు:

     * మొదటి గ్రూప్: బొమ్మను కొట్టినందుకు పెద్దలకు బహుమతి లభించడం.

     * రెండవ గ్రూప్: బొమ్మను కొట్టినందుకు పెద్దలకు శిక్ష పడటం.

     * మూడవ గ్రూప్: ఎలాంటి ప్రతిస్పందన లేకపోవడం.

   * ఫలితం: మొదటి గ్రూప్ పిల్లలు బొమ్మపై ఎక్కువ దూకుడును ప్రదర్శించారు. దీని ద్వారా పిల్లలు సమాజంలోని పెద్దల ప్రవర్తనను చూసి, అనుకరించి నేర్చుకుంటారని నిరూపించారు.

3. పరిశీలనాత్మక అభ్యసనంలోని సోపానాలు / దశలు (Steps in Observational Learning)

బండూరా ప్రకారం అభ్యసనం నాలుగు ముఖ్య దశల్లో జరుగుతుంది (ARRM):

 * అవధానం (Attention):

   * నమూనా (Model) ప్రవర్తనను శ్రద్ధగా గమనించడం లేదా దృష్టి కేంద్రీకరించడం. ఆకర్షణీయమైన, స్పష్టమైన విషయాలు త్వరగా అవధానాన్ని పొందుతాయి.

 * ధారణ (Retention):

   * గమనించిన ప్రవర్తనను లేదా సమాచారాన్ని స్మృతిలో (జ్ఞాపకంలో) చిత్రాల రూపంలో లేదా శాబ్దిక సంకేతాల రూపంలో భద్రపరచుకోవడం.

 * పునరుత్పాదన / నిష్పాదనం (Motor Reproduction):

   * జ్ఞాపకంలో ఉంచుకున్న విషయాన్ని స్వయంగా ఆచరణలో చేసి చూపించడం. దీనికి శారీరక/మానసిక పరిపక్వత, తగిన సాధన అవసరం.

 * పునర్బలనం / ప్రేరణ (Reinforcement / Motivation):

   * ప్రవర్తనను పునరావృతం చేయడానికి లేదా కొనసాగించడానికి ప్రోత్సాహం/ప్రేరణ అవసరం.

4. పునర్బలన రకాలు (Types of Reinforcement)

బండూరా మూడు రకాల పునర్బలనాలను పేర్కొన్నారు:

 * ప్రత్యక్ష పునర్బలనం (Direct Reinforcement): ప్రవర్తించిన వ్యక్తికి నేరుగా బహుమతి లేదా ప్రశంస లభించడం.

 * పరోక్ష / ప్రతినిధిత్వ పునర్బలనం (Vicarious Reinforcement): ఇతరుల ప్రవర్తనకు లభించిన బహుమతి/ప్రశంసను చూసి, తాను కూడా అలాగే ప్రవర్తించడం (ఉదా: తరగతిలో ఒక విద్యార్థిని మెచ్చుకుంటే మిగతా పిల్లలు అలాగే రాయడం).

 * స్వీయ పునర్బలనం (Self Reinforcement): తనకు తాను సంతృప్తి లేదా అభినందనలు తెలుపుకోవడం (ఉదా: అనుకున్న లక్ష్యం సాధించినప్పుడు తనకు తానే బహుమతి ఇచ్చుకోవడం).

5. ముఖ్య భావనలు (Key Concepts)

 * నమూనా (Modeling): ఎవరి ప్రవర్తనను చూసి నేర్చుకుంటామో ఆ వ్యక్తిని 'నమూనా' (Model) అంటారు.

   * ప్రత్యక్ష నమూనా (Live Model): తల్లిదండ్రులు, ఉపాధ్యాయులు, స్నేహితులు.

   * సాంకేతిక / ప్రతీకాత్మక నమూనా (Symbolic Model): టీవీ, సినిమాలు, పుస్తకాలలోని పాత్రలు.

 * స్వీయ సామర్థ్యం (Self-Efficacy): ఒక పనిని నేను విజయవంతంగా చేయగలను అని తనపై తనకు ఉండే నమ్మకం.

 * త్రిముఖ పరస్పర చర్య (Triadic Reciprocity / Reciprocal Determinism):

   * వ్యక్తి (Person), పర్యావరణం (Environment), ప్రవర్తన (Behavior) – ఈ మూడూ ఒకదానిపై ఒకటి పరస్పర ప్రభావం చూపుతాయి.

6. విద్యా అనువర్తనాలు (Educational Implications for Teachers)

 * ఉపాధ్యాయుడు తరగతి గదిలో ఎల్లప్పుడూ ఆదర్శవంతమైన నమూనాగా (Role Model) వ్యవహరించాలి.

 * తరగతిలో మంచి ప్రవర్తనను ప్రదర్శించే విద్యార్థులను అభినందించడం ద్వారా ఇతరులలో పరోక్ష పునర్బలనం (Vicarious Reinforcement) పెంపొందించవచ్చు.

 * ప్రవర్తనా మార్పు కోసం మంచి అలవాట్లు, సేవా దృక్పథం కలిగిన వ్యక్తుల కథలు, వీడియోలను పిల్లలకు చూపించాలి.

 * విద్యార్థులలో ఆత్మవిశ్వాసం, 'స్వీయ సామర్థ్యం' (Self-Efficacy) పెరిగేలా ప్రోత్సహించాలి.

TET ఎగ్జామ్ బిట్ పాయింటర్స్:

 * బోబో డాల్ ప్రయోగం ఎవరికి సంబంధించినది? ➔ ఆల్బర్ట్ బండూరా

 * పరిశీలనాత్మక అభ్యసన సరైన క్రమం: ➔ అవధానం ➔ ధారణ ➔ పునరుత్పాదన ➔ పునర్బలనం

 * ఇతరులకు వచ్చిన బహుమతిని చూసి తాను నేర్చుకోవడం: ➔ ప్రతినిధిత్వ పునర్బలనం (Vicarious Reinforcement)

 * స్వీయ సామర్థ్యం (Self-Efficacy) భావనను ప్రతిపాదించినది: ➔ ఆల్బర్ట్ బండూరా