ఎరిక్ ఎరిక్సన్ – మనోసాంఘిక వికాస సిద్ధాంతం (Psychosocial Development Theory)

టెట్ (TET - సైకాలజీ & బోధనా పద్ధతులు) పరీక్ష కోసం ఎరిక్ ఎరిక్సన్ – మనోసాంఘిక వికాస సిద్ధాంతం (Psychosocial Development Theory) సమగ్ర నోట్స్:

1. సిద్ధాంత పరిచయం (Introduction)

• ప్రతిపాదించినది: ఎరిక్ హెచ్. ఎరిక్సన్ (Erik H. Erikson) – జర్మనీ/అమెరికా మనోవిజ్ఞానవేత్త.
• సిద్ధాంతం పేరు: మనోసాంఘిక వికాస సిద్ధాంతం (Psychosocial Theory).
• ప్రముఖ గ్రంథం: "Childhood and Society" (1950).
• కీలక భావనలు:
  • ఎరిక్సన్ సిగ్మండ్ ఫ్రాయిడ్ అనుయాయి (Post-Freudian/Neo-Freudian) అయినప్పటికీ, లైంగిక అంశాల కంటే సాంఘిక సంబంధాలు, సమాజం వికాసంలో ప్రధాన పాత్ర పోషిస్తాయని తెలిపాడు.
  • ఈ సిద్ధాంతం ప్రకారం మానవ వికాసం జీవితాంతం (ఊయల నుండి సమాధి వరకు / Lifespan Development) కొనసాగుతుంది.
  • ఎపిజెనెటిక్ సూత్రం (Epigenetic Principle): శరీర భాగాలు క్రమపద్ధతిలో ఎలా వికసిస్తాయో, మానసిక-సాంఘిక సామర్థ్యాలు కూడా ఒక నిర్దిష్ట క్రమంలోనే వికసిస్తాయి.
  • మానవ జీవితాన్ని 8 దశలుగా విభజించారు. ప్రతి దశలో ఒక మనోసాంఘిక సంక్షోభం (Psychosocial Crisis) ఏర్పడుతుంది. ఆ సంక్షోభాన్ని విజయవంతంగా ఎదుర్కొంటే వ్యక్తిలో ఒక సద్గుణం (Virtue / Ego Strength) అభివృద్ధి చెందుతుంది.
  • "Identity Crisis" (గుర్తింపు సంక్షోభం) అనే పదాన్ని ప్రతిపాదించినది ఎరిక్సన్.

2. ఎరిక్సన్ 8 మనోసాంఘిక వికాస దశలు (The 8 Stages of Psychosocial Development)

క్ర.సం	దశ పేరు	వయస్సు	మనోసాంఘిక సంక్షోభం (Crisis)	సాధించే సద్గుణం (Virtue)	ముఖ్య సాంఘిక సంబంధం
1	శైశవ దశ (Infancy)	0 – 1 లేదా 1½ సం.	నమ్మకం vs అవిశ్వాసం (Trust vs. Mistrust)	ఆశ (Hope)	తల్లి / సంరక్షకులు
2	పూర్వ బాల్యదశ (Early Childhood)	1½ – 3 సం.	స్వయం ప్రతిపత్తి vs సంశయం/సిగ్గు (Autonomy vs. Shame & Doubt)	ఇచ్ఛాశక్తి / సంకల్పబలం (Will)	తల్లిదండ్రులు
3	క్రీడా దశ / పాఠశాల పూర్వ దశ (Preschool Age)	3 – 6 సం.	చొరవ vs అపరాధ భావం (Initiative vs. Guilt)	ప్రయోజనం / లక్ష్యం (Purpose)	ప్రాథమిక కుటుంబం
4	ఉత్తర బాల్యదశ / పాఠశాల దశ (School Age)	6 – 12 సం.	శ్రమించడం vs న్యూనత (Industry vs. Inferiority)	సామర్థ్యం (Competence)	పాఠశాల, ఉపాధ్యాయులు, ఇరుగుపొరుగు
5	కౌమార దశ (Adolescence)	12 – 18/20 సం.	గుర్తింపు vs పాత్ర సందిగ్ధత (Identity vs. Role Confusion)	విధేయత / నిబద్ధత (Fidelity)	సమవయస్కుల బృందం (Peer Group)
6	పూర్వ వయోజన దశ / ప్రారంభ యవ్వనం (Young Adulthood)	20 – 35/40 సం.	సాన్నిహిత్యం vs ఏకాంతం (Intimacy vs. Isolation)	ప్రేమ (Love)	జీవిత భాగస్వామి, స్నేహితులు
7	మధ్య వయోజన దశ (Middle Adulthood)	40 – 60/65 సం.	ఉత్పాదకత vs స్థబ్దత (Generativity vs. Stagnation)	శ్రద్ధ / సంరక్షణ (Care)	కుటుంబం, పనిచేసే ప్రదేశం, సమాజం
8	వృద్ధాప్యం / పరిపక్వత (Late Adulthood / Old Age)	65 సం. పైబడి	సమగ్రత vs నిరాశ/నైరాశ్యం (Ego Integrity vs. Despair)	వివేకం / జ్ఞానం (Wisdom)	మానవాళి / ఆత్మపరిశీలన

3. దశల వారీగా వివరణ & ముఖ్యాంశాలు (Detailed Notes)

1. నమ్మకం vs అవిశ్వాసం (Trust vs. Mistrust) – (0 to 1½ సం.):

• తల్లి శిశువు అవసరాలను (ఆకలి, ప్రేమ, శ్రద్ధ) సరైన సమయంలో తీరిస్తే శిశువులో పరిసరాలపై నమ్మకం (Trust) ఏర్పడుతుంది. నిర్లక్ష్యం చేస్తే అవిశ్వాసం (Mistrust) ఏర్పడుతుంది.
• ఏర్పడే సద్గుణం: ఆశ (Hope).

2. స్వయం ప్రతిపత్తి vs సంశయం/సిగ్గు (Autonomy vs. Shame & Doubt) – (1½ to 3 సం.):

• పిల్లలు స్వయంగా నడవడం, తినడం, మలమూత్ర విసర్జన నియంత్రణ (Toilet Training) వంటి పనులు సొంతంగా చేయడానికి ప్రయత్నిస్తారు.
• తల్లిదండ్రులు ప్రోత్సహిస్తే స్వయం ప్రతిపత్తి (Autonomy), కఠినంగా నిరోధిస్తే లేదా శిక్షిస్తే తమపై తమకే సంశయం/సిగ్గు (Shame & Doubt) ఏర్పడుతుంది.
• ఏర్పడే సద్గుణం: ఇచ్ఛాశక్తి / సంకల్పం (Will).

3. చొరవ vs అపరాధ భావం (Initiative vs. Guilt) – (3 to 6 సం.):

• ఈ దశలో పిల్లలు కొత్త పనులు చేయడానికి, ఆటల్లో నాయకత్వం వహించడానికి, ప్రశ్నలు అడగడానికి చొరవ (Initiative) చూపుతారు.
• వారిని అణచివేస్తే లేదా తప్పుపడితే తాము తప్పు చేస్తున్నామనే అపరాధ భావం (Guilt) కలుగుతుంది.
• ఏర్పడే సద్గుణం: ఉద్దేశం / ప్రయోజనం (Purpose).

4. శ్రమించడం vs న్యూనత (Industry vs. Inferiority) – (6 to 12 సం.) [TET కి అత్యంత ముఖ్యం]:

• పిల్లలు పాఠశాలలో విద్యా, క్రీడా, సాంస్కృతిక రంగాలలో తమ ప్రతిభను చాటుకోవడానికి తీవ్రంగా శ్రమిస్తారు (Industry).
• ఉపాధ్యాయులు, తల్లిదండ్రులు ప్రోత్సహించకపోతే లేదా ఇతరులతో పోల్చి కించపరిస్తే వారిలో న్యూనతా భావం (Inferiority Complex) ఏర్పడుతుంది.
• ఏర్పడే సద్గుణం: సామర్థ్యం (Competence).

5. గుర్తింపు vs పాత్ర సందిగ్ధత (Identity vs. Role Confusion) – (12 to 18/20 సం.) [TET కి అత్యంత ముఖ్యం]:

• "నేనెవరు? సమాజంలో నా స్థానం ఏమిటి? భవిష్యత్తులో నేను ఏమి కావాలి?" అనే ఆత్మశోధన (Self Identity) మొదలవుతుంది.
• సరైన మార్గదర్శకత్వం లేకపోతే తన పాత్ర ఏమిటో అర్థం కాక పాత్ర అయోమయం / పాత్ర సందిగ్ధత (Role Confusion) కి లోనవుతాడు.
• ఈ దశను ఎరిక్సన్ "గుర్తింపు సంక్షోభం (Identity Crisis)" దశగా పేర్కొన్నాడు.
• ఏర్పడే సద్గుణం: విధేయత / నిబద్ధత (Fidelity).

6. సాన్నిహిత్యం vs ఏకాంతం (Intimacy vs. Isolation) – (20 to 35/40 సం.):

• ఇతరులతో భావోద్వేగ, వైవాహిక, గాఢమైన స్నేహ బంధాలను ఏర్పరచుకుంటే సాన్నిహిత్యం (Intimacy) కలుగుతుంది. సంబంధాలు విఫలమైతే సమాజం నుండి వేరుపడి ఏకాంతం (Isolation) కి గురవుతారు.
• ఏర్పడే సద్గుణం: ప్రేమ (Love).

7. ఉత్పాదకత vs స్థబ్దత (Generativity vs. Stagnation) – (40 to 60/65 సం.):

• కుటుంబ అభివృద్ధి, పిల్లల భవిష్యత్తు, సమాజ శ్రేయస్సు కోసం పాటుపడటాన్ని ఉత్పాదకత (Generativity) అంటారు. సమాజం పట్ల ఎలాంటి బాధ్యత లేకుండా స్వార్థంగా ఉండటాన్ని స్థబ్దత (Stagnation) అంటారు.
• ఏర్పడే సద్గుణం: శ్రద్ధ / సంరక్షణ (Care).

8. సమగ్రత vs నిరాశ (Ego Integrity vs. Despair) – (65 సం. పైబడి):

• గడిచిన జీవితాన్ని నెమరువేసుకుంటూ సంతృప్తి చెందితే అహం సమగ్రత (Ego Integrity), జీవితంలో ఏమీ సాధించలేకపోయామని బాధపడితే నిరాశ / నైరాశ్యం (Despair) ఏర్పడుతుంది.
• ఏర్పడే సద్గుణం: జ్ఞానం / వివేకం (Wisdom).

4. TET పరీక్షకు కీలకమైన అంశాలు / బిట్ పాయింటర్స్ (Exam Quick Points)

1. ఎరిక్సన్ ప్రకారం పాఠశాల వయస్సు పిల్లలలో (6-12 సం.) కనిపించే సంక్షోభం ఏది? 👉 శ్రమించడం vs న్యూనత (Industry vs. Inferiority).
2. కౌమార దశలో సాధించే సద్గుణం (Virtue) ఏది? 👉 విధేయత / నిబద్ధత (Fidelity).
3. టాయిలెట్ ట్రైనింగ్ (మలమూత్ర విసర్జన శిక్షణ) ఏ దశకు సంబంధించింది? 👉 2వ దశ (స్వయం ప్రతిపత్తి vs సంశయం).
4. "Identity Crisis" (గుర్తింపు సంక్షోభం) ఏ దశలో ఏర్పడుతుంది? 👉 5వ దశ (కౌమార దశ).
5. ఎరిక్సన్ సిద్ధాంతం ప్రధానంగా దేనిపై ఆధారపడి ఉంటుంది? 👉 మనోసాంఘిక వికాసం (సమాజం మరియు సాంఘిక సంబంధాల ప్రభావం).

1. ఉపాధ్యాయునిగా ప్రాథమిక పాఠశాల పిల్లలలో ఏ భావనను తగ్గించి ఏ భావనను పెంపొందించాలి? 👉 న్యూనతా భావాన్ని (Inferiority) తగ్గించి, శ్రమించే తత్వాన్ని (Industry) పెంపొందించాలి.

Practice Test 

https://guruvu.co.in/tet/ericsson.php