సిగ్మండ్ ఫ్రాయిడ్ – మనోవిశ్లేషణ & మనోలైంగిక వికాస సిద్ధాంతం నోట్స్, టెస్ట్

టెట్ (TET - Child Development & Pedagogy) పరీక్ష ప్రత్యేకం కోసం సిగ్మండ్ ఫ్రాయిడ్ – మనోవిశ్లేషణ & మనోలైంగిక వికాస సిద్ధాంతం (Psychoanalytic & Psychosexual Theory) సమగ్ర నోట్స్:

సిగ్మండ్ ఫ్రాయిడ్ – మనోవిశ్లేషణ సిద్ధాంతం

పరిచయం:

• సిద్ధాంతకర్త: సిగ్మండ్ ఫ్రాయిడ్ (ఆస్ట్రియా దేశానికి చెందిన న్యూరాలజిస్ట్/మనోవిశ్లేషణ పితామహుడు).
• ప్రతిపాదించిన సిద్ధాంతాలు:
  1. మనోవిశ్లేషణ సిద్ధాంతం (Psychoanalytic Theory)
  2. మనోలైంగిక వికాస సిద్ధాంతం (Psychosexual Development Theory)
• మానవుడి ప్రవర్తనను శాసించే ప్రాథమిక శక్తిని 'లిబిడో' (Libido - లైంగిక/జీవ శక్తి) అని పేర్కొన్నాడు.

1. మనస్సు – చైతన్య స్థితులు (Levels of Consciousness)

ఫ్రాయిడ్ మనస్సును సముద్రంలో తేలియాడే మంచుకొండ (Iceberg) తో పోల్చాడు.

1. చేతన స్థితి (Conscious Mind - 1/10 వంతు):
   • ప్రస్తుతం మనం ఆలోచిస్తున్న, అనుభవిస్తున్న విషయాలు. ఇది మంచుకొండ పైభాగాన కనిపించే చిన్న భాగం వంటిది.
2. ఉపచేతన / అర్ధచేతన స్థితి (Sub-conscious / Pre-conscious Mind):
   • ప్రస్తుత చైతన్యంలో లేకపోయినా, కొద్దిగా ప్రయత్నిస్తే గుర్తుకువచ్చే విషయాలు (ఉదా: పాత స్నేహితుడి పేరు, మొబైల్ నంబర్).
3. అచేతన స్థితి (Unconscious Mind - 9/10 వంతు):
   • అత్యంత పెద్ద విభాగం. మరుగున పడిపోయిన కోరికలు, బాధాకరమైన అనుభవాలు, భయాలు, అనైతిక వాంఛలు ఇందులో దాగి ఉంటాయి. మానసిక సమస్యలకు ఈ అచేతన స్థితే మూలకారణం.

2. వ్యక్తిత్వ నిర్మాణం / విభాగాలు (Structure of Personality)

వ్యక్తిత్వం మూడు భాగాల పరస్పర చర్యల వల్ల ఏర్పడుతుంది:

విభాగం	సూత్రం (Principle)	వివరణ
ఇద్ (Id)	ఆనంద సూత్రం (Pleasure Principle)	జన్మతః వస్తుంది. తక్షణ సుఖం, కోరికల నెరవేర్పు కోరుకుంటుంది. మంచి-చెడు, సమాజ నియమాలతో సంబంధం ఉండదు (పాశవిక ప్రవృత్తి).
అహం (Ego)	వాస్తవిక సూత్రం (Reality Principle)	వాస్తవ జగత్తుతో సంబంధం కలిగి ఉంటుంది. 'ఇద్' కోరికలను సమాజానికి ఆమోదయోగ్యమైన రీతిలో తీర్చడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. ఇద్, సూపర్ ఈగోల మధ్య మధ్యవర్తిగా పనిచేస్తుంది.
సూపర్ ఈగో (Superego)	నైతిక / ఆదర్శ సూత్రం (Moral / Idealistic Principle)	సమాజ నియమాలు, విలువలు, అంతరాత్మ (Conscience) ద్వారా ఏర్పడుతుంది. తప్పు చేసినప్పుడు అపరాధ భావనను (Guilt) కలిగిస్తుంది.

3. మనోలైంగిక వికాస దశలు (Psychosexual Stages)

ఫ్రాయిడ్ ప్రకారం వ్యక్తిత్వ వికాసం 5 దశల్లో జరుగుతుంది:

1. మౌఖిక దశ (Oral Stage: 0 – 1 సంవత్సరం)

• కేంద్రం: నోరు (చనుబాలు తాగడం, బొటనవేలు చీకడం, వస్తువులను కొరకడం).
• స్థిరీకరణ (Fixation): ఈ దశలో లోపాలు జరిగితే పెద్దయ్యాక గోళ్ళు కొరకడం, అతిగా తినడం, ధూమపానం లాంటి అలవాట్లు వస్తాయి.

2. గుద దశ (Anal Stage: 1 – 3 సంవత్సరాలు)

• కేంద్రం: గుదం / మలవిసర్జన అవయవాలు (మలవిసర్జనను నియంత్రించడం/విడువడంలో తృప్తి).
• ప్రాముఖ్యత: మలవిసర్జన శిక్షణ (Toilet Training) ఈ దశలోనే జరుగుతుంది. కఠిన శిక్షణ వల్ల మొండితనం లేదా అతి శుభ్రత అలవడుతుంది.

3. శిశ్న దశ (Phallic Stage: 3 – 6 సంవత్సరాలు)

• కేంద్రం: జననాంగాలు.
• ముఖ్య భావనలు:
  • ఈడిపస్ కాంప్లెక్స్ (Oedipus Complex): కుమారుడు తల్లిపై ప్రేమ/వ్యామోహం పెంచుకుని తండ్రిని శత్రువులా భావించడం.
  • ఎలెక్ట్రా కాంప్లెక్స్ (Electra Complex): కుమార్తె తండ్రిపై ప్రేమ/వ్యామోహం పెంచుకుని తల్లిని శత్రువులా భావించడం.
  • ఈ దశలోనే లింగ గుర్తింపు (Gender Identity) ప్రారంభమవుతుంది.

4. సుప్త దశ / నిగూఢ దశ (Latency Stage: 6 – 12 సంవత్సరాలు)

• లైంగిక శక్తులు అణచివేయబడి సుప్తావస్థలో ఉంటాయి.
• పిల్లలు ఆటలు, చదువు, స్నేహితులు మరియు పాఠశాల కార్యకలాపాలపై ఎక్కువ దృష్టి సారిస్తారు. (సమవయస్కుల సమూహం ఏర్పడే దశ).

5. జననేంద్రియ దశ (Genital Stage: 12 సంవత్సరాలు పైబడి / కౌమార దశ)

• పరిపక్వ లైంగిక ప్రవర్తన మొదలవుతుంది.
• వ్యతిరేక లింగం పట్ల సహజ ఆకర్షణ, ప్రేమ, బాధ్యతాయుతమైన సంబంధాల పట్ల ఆసక్తి పెరుగుతుంది.

4. రక్షక తంత్రాలు (Defense Mechanisms)

అహం (Ego) తీవ్ర ఒత్తిడి, ఆందోళనల నుంచి తనను తాను రక్షించుకోవడానికి ఉపయోగించే పద్ధతులు:

• దమనం (Repression): బాధాకరమైన విషయాలను బలవంతంగా అచేతనంలోకి నెట్టివేయడం (ప్రాథమిక రక్షక తంత్రం).
• తిరోగమనం (Regression): వయస్సుకు మించిన చిన్నపిల్లల ప్రవర్తనను ప్రదర్శించడం (ఉదా: పెద్దవారు ఏడవడం, బొటనవేలు చీకడం).
• ప్రక్షేపణం (Projection): తన తప్పులను ఇతరులపై నెట్టడం (ఉదా: సరిగ్గా రాయని విద్యార్థి పేపర్ కఠినంగా ఉందని చెప్పడం).
• హేతుకీకరణం (Rationalization): తప్పులకు కుంటిసాకులు చెప్పడం.
  • పుల్లని ద్రాక్ష న్యాయం (Sour Grapes): దక్కనిది పనికిరానిది అనడం.
  • తీపి నిమ్మకాయ న్యాయం (Sweet Lemon): దక్కిన దాన్నే గొప్పగా చెప్పుకోవడం.
• ఉదాత్తీకరణం (Sublimation): సమాజం ఒప్పుకోని కోరికలను ఆమోదయోగ్యమైన మార్గంలోకి మళ్లించడం (ఉదా: కోపం ఎక్కువ ఉన్నవాడు బాక్సర్ కావడం).
• తాదాత్మ్యం (Identification): ఇతరుల విజయాలు, గొప్పతనాన్ని తమవిగా భావించి సంతృప్తి చెందడం.
• స్థానభ్రంశం (Displacement): ఒకరిపై ఉన్న కోపాన్ని లేదా అసహనాన్ని మరొక బలహీనుడిపై చూపించడం (ఉదా: ఆఫీసులో తిట్లు తిన్న వ్యక్తి ఇంట్లో పిల్లలపై అరవడం).
• పరిహారం (Compensation): ఒక రంగంలో వైఫల్యాన్ని మరొక రంగంలో ప్రతిభ ద్వారా భర్తీ చేసుకోవడం.

5. TET పరీక్షా ముఖ్యాంశాలు (Quick Revision Points):

1. మనోవిశ్లేషణ పితామహుడు: సిగ్మండ్ ఫ్రాయిడ్.
2. ఆనంద సూత్రం: ఇద్ (Id); వాస్తవిక సూత్రం: అహం (Ego); నైతిక సూత్రం: సూపర్ ఈగో (Superego).
3. బాల్యంలో లైంగిక భావనలు ఉంటాయని ప్రతిపాదించినది: సిగ్మండ్ ఫ్రాయిడ్.
4. ఈడిపస్ / ఎలెక్ట్రా కాంప్లెక్స్ ఏర్పడే దశ: శిశ్న దశ (Phallic Stage).
5. మలవిసర్జన శిక్షణ ఏ దశకు సంబంధించింది: గుద దశ (Anal Stage).
6. లైంగిక శక్తులు నిద్రాణంగా ఉండే దశ: సుప్త దశ (Latency Stage).

1. మనోవిశ్లేషణ పద్ధతులు: స్వప్న విశ్లేషణ (Dream Analysis), స్వేచ్ఛా సంసర్గ పద్ధతి (Free Association Technique).

Practice Test 

https://guruvu.co.in/tet/sigmund.php