EVS ఆహారం

టెట్ (TET) మరియు డిఎస్సీ పరీక్షల కోసం పరిసరాల విజ్ఞానం (EVS) సిలబస్‌లోని "ఆహారం - ఆహార ఆవశ్యకత, వనరులు, రకాలు" అంశంపై సమగ్ర నోట్స్ క్రింద ఇవ్వబడింది.

1. ఆహార ఆవశ్యకత (Need for Food)

• జీవుల జీవనానికి, శరీర ఎదుగుదలకు మరియు నిరంతరం శక్తిని పొందడానికి ఆహారం అత్యవసరం.
• శరీరం ధృడంగా ఉండటానికి, దెబ్బతిన్న కణాల మరమ్మతుకు మరియు వ్యాధి నిరోధక శక్తిని పెంచుకోవడానికి వివిధ పోషకాలు అవసరం.

2. ఆహార వనరులు (Food Sources)

• మొక్కల నుండి లభించేవి: మనం సేకరించే ఆహారంలో ఎక్కువ భాగం మొక్కల నుంచే లభిస్తుంది. ఉదాహరణకు: ధాన్యాలు (బియ్యం, గోధుమలు), పప్పుధాన్యాలు, కూరగాయలు, ఆకుకూరలు, పండ్లు మరియు నూనెగింజలు.
• జంతువుల నుండి లభించేవి: జంతువులు మనకు పోషక విలువలతో కూడిన ఆహారాన్ని అందిస్తాయి. ఉదాహరణకు: పాలు, పెరుగు, నెయ్యి, గుడ్లు, మాంసం మరియు చేపలు.

3. ఆహార రకాలు - పోషకాలు (Types of Food)

• శక్తినిచ్చే ఆహారం (Energy-giving foods): పిండి పదార్థాలు (కార్బోహైడ్రేట్లు) మరియు కొవ్వులు అధికంగా ఉండే ఆహారం శరీరానికి తక్షణ శక్తినిస్తుంది (ఉదా: అన్నం, బంగాళాదుంప, నూనెలు, వెన్న).
• శరీర నిర్మాణ ఆహారం (Body-building foods): ప్రోటీన్లు ఎక్కువగా ఉండే ఆహారం పిల్లల ఎదుగుదలకు మరియు కండరాల నిర్మాణానికి తోడ్పడుతుంది (ఉదా: పాలు, పప్పులు, గుడ్లు, మాంసం).
• రక్షక ఆహారం (Protective foods): విటమిన్లు మరియు ఖనిజ లవణాలు లభించే ఆహారం శరీరాన్ని వ్యాధుల నుండి కాపాడుతుంది (ఉదా: తాజా పండ్లు, ఆకుకూరలు).

4. వండిన మరియు పచ్చి ఆహార పదార్థాలు (Cooked & Raw Food)

• పచ్చి ఆహారం: కొన్ని రకాల పండ్లు (అరటి, మామిడి), కీరదోస, టమాట మరియు నానబెట్టిన మొలకెత్తిన గింజలను పచ్చిగా తింటాము. దీనివల్ల పోషకాలు పూర్తిస్థాయిలో లభిస్తాయి.
• వండిన ఆహారం: బియ్యం, పప్పులు, మాంసం వంటి వాటిని ఉడికించి, వేయించి తింటాము. వండటం వలన ఆహారం సులభంగా జీర్ణమవుతుంది మరియు హానికరమైన సూక్ష్మజీవులు నశిస్తాయి.

1. వంట పాత్రలు (Cooking Vessels)

• చరిత్ర - పరిణామం: పూర్వకాలంలో మట్టి పాత్రలను మాత్రమే ఎక్కువగా వంట చేయడానికి ఉపయోగించేవారు. కాలక్రమేణా రాగి, ఇత్తడి, అల్యూమినియం మరియు ప్రస్తుతం స్టెయిన్‌లెస్ స్టీల్ (Steel) పాత్రలు వాడుకలోకి వచ్చాయి.
• మట్టి పాత్రల విశేషాలు: మట్టి పాత్రల్లో వంట చేయడం ఆరోగ్యానికి చాలా మంచిది. ఇందులో వంటకాలు నెమ్మదిగా ఉడకడం వల్ల పోషకాలు నశించవు, పైగా ఆహారానికి మంచి రుచి వస్తుంది.
• ఆధునిక పాత్రలు: నేడు ప్రెషర్ కుక్కర్లు (Pressure cookers), నాన్‌స్టిక్ పాన్‌లు (Non-stick pans) వంట సమయాన్ని మరియు ఇంధనాన్ని ఆదా చేయడానికి వాడుతున్నారు.

2. మధ్యాహ్న భోజన పథకం (Midday Meal Scheme / PM POSHAN)

• ఉద్దేశం: పాఠశాలల్లో విద్యార్థుల హాజరును పెంచడానికి, మధ్యలోనే చదువు మానివేయడాన్ని (Dropouts) నివారించడానికి మరియు పిల్లల్లో పౌష్టికాహార లోపాన్ని తరిమికొట్టడానికి ప్రభుత్వ పాఠశాలల్లో మధ్యాహ్న భోజనాన్ని అందిస్తున్నారు.
• పోషకాహారం: విద్యార్థులకు రోజూ ప్రొటీన్లు, విటమిన్లు మరియు శక్తినిచ్చే పదార్థాలు తగిన పాళ్లలో అందేలా ప్రభుత్వాలు మెనూను రూపొందిస్తాయి. (ఉదాహరణకు: గుడ్లు, పప్పు, ఆకుకూరలు తదితరాలు).

3. ఆహార తయారీ పద్ధతులు (Food Preparation Methods)

ఆహారాన్ని రుచిగా, సులభంగా జీర్ణమయ్యేలా చేయడానికి వివిధ పద్ధతులను ఉపయోగిస్తారు:

1. ఉడికించడం (Boiling): అన్నం, పప్పు, గుడ్లు వంటి వాటిని నీటిలో ఉడికించి తింటాము.
2. ఆవిరిపై ఉడికించడం (Steaming): ఇడ్లీ, కుడుములు వంటివి ఆవిరి ద్వారా ఉడికించడం వల్ల త్వరగా జీర్ణమవుతాయి మరియు పోషకాలు నశించవు.
3. వేయించడం (Frying / Roasting): నూనెలో లేదా పెనంపై నూనె లేకుండా వేయించడం (ఉదా: పూరీలు, వడలు, వేరుశెనగ గింజలు).
4. కాల్చడం (Baking / Grilling): రొట్టెలు, చపాతీలు, మొక్కజొన్న పొత్తులను నిప్పులపై లేదా ఓవెన్‌లో కాల్చుతారు.

4. ఆహార వృధా (Food Wastage)

• కారణాలు: పెళ్లిళ్లు, విందులు, హోటళ్లు మరియు ఇళ్లలో అవసరానికి మించి ఆహారాన్ని వండటం లేదా వడ్డించుకుని మిగిల్చడం వల్ల భారీగా ఆహారం వృధా అవుతుంది.
• నివారణ చర్యలు:
  • మన ప్లేట్‌లో ఎంత అవసరమో అంతే వడ్డించుకోవాలి ("అన్నం పరబ్రహ్మ స్వరూపం").
  • మిగిలిన మంచి ఆహారాన్ని పారేయకుండా సరిగ్గా నిల్వ చేసి అవసరమైన వారికి లేదా పేదలకు అందించాలి.
  • సామూహిక భోజనాల్లో 'నో ఫుడ్ వేెస్టేజ్' (No Food Waste) నిబంధనలను పాటించాలి.

5. ఆహార నిల్వ పద్ధతులు (Food Preservation Methods)

ఆహార పదార్థాలు పాడవకుండా (పురుగు పట్టకుండా, బూజు రాకుండా) ఎక్కువ కాలం నిల్వ ఉంచే పద్ధతులు:

• సాంప్రదాయ పద్ధతులు:
  • ఎండబెట్టడం: మిరపకాయలు, పప్పు వడియాలు, మామిడి కాయ ముక్కలను ఎండబెట్టడం ద్వారా వాటిలోని తేమ తొలగిపోయి పాడవకుండా ఉంటాయి.
  • ఉప్పు, నూనె కలపడం: ఆవకాయ పచ్చళ్లు మరియు ఊరగాయలలో ఉప్పు, కారం, నూనెలను సహజ నిల్వ కారకాలుగా (Preservatives) వాడతారు.
  • పొగబెట్టడం: మాంసం, చేపలను పొగబెట్టి నిల్వ చేస్తారు.
• ఆధునిక పద్ధతులు:
  • శీతలీకరణ (Refrigeration): కూరగాయలు, పాలు, పండ్లను రిఫ్రిజిరేటర్‌లో ఉంచడం ద్వారా సూక్ష్మజీవుల అభివృద్ధిని మందగించవచ్చు.
  • క్యాన్సింగ్ / డీప్‌ఫ్రీజింగ్: ఆహారాన్ని గాలిచొరబడని డబ్బాల్లో భద్రపరచడం.

 

 వృధా మరియు నివారణ

 * పెళ్ళిళ్లు, విందులు మరియు ఇళ్లలో అవసరానికి మించి వండటం లేదా వడ్డించుకోవడం వల్ల ప్రతిరోజూ భారీగా ఆహారం వృధా అవుతోంది.

 * మన ప్లేట్‌లో ఎంత అవసరమో అంతే వడ్డించుకోవడం, మిగిలిన మంచి ఆహారాన్ని ఆకలితో ఉన్నవారికి పంచడం ద్వారా వృధాను అరికట్టవచ్చు.

ఆహార నిల్వ పద్ధతులు

 * ఎండబెట్టడం, ఉప్పు మరియు నూనె కలపడం వంటి సాంప్రదాయ పద్ధతుల ద్వారా పచ్చళ్లు, ధాన్యాలను ఎక్కువ కాలం పాడవకుండా కాపాడుకోవచ్చు.

 * శీతలీకరణ (Refrigeration) మరియు క్యాన్సింగ్ వంటి ఆధునిక పద్ధతులు కూరగాయలు, పాలను ఎక్కువ రోజులు తాజాగా ఉంచడానికి సహకరిస్తాయి.

మంచి ఆహారపు అలవాట్లు

 * భోజనం చేయడానికి ముందు మరియు తరువాత చేతులను సబ్బుతో శుభ్రంగా కడుక్కోవడం అత్యంత ఆవశ్యకం.

 * జంక్ ఫుడ్‌ను తగ్గించి, తాజా కూరగాయలు, పండ్లు మరియు పోషకాహారాన్ని క్రమం తప్పకుండా తీసుకోవాలి.

1. ఆహారంలోని ప్రధాన అంశాలు (Components of Food / Nutrients)

మనం తీసుకునే ఆహారంలో శరీరానికి శక్తిని, ఆరోగ్యాన్నిచ్చే ముఖ్యమైన పోషకాలు 6 రకాలుగా ఉంటాయి:

• పిండి పదార్థాలు (Carbohydrates): ఇవి శరీరానికి తక్షణ శక్తిని ఇస్తాయి. (ఉదా: అన్నం, గోధుమలు, బంగాళాదుంప, చపాతీ, సగ్గుబియ్యం).
• కొవ్వులు (Fats): పిండి పదార్థాల కంటే ఎక్కువ శక్తిని ఇస్తాయి. శరీర ఉష్ణోగ్రతను క్రమబద్ధీకరిస్తాయి. (ఉదా: నూనెలు, నెయ్యి, వెన్న, బాదం, జీడిపప్పు).
• ప్రోటీన్లు / మాంసకృత్తులు (Proteins): శరీర నిర్మాణానికి, కణాల వృద్ధికి మరియు దెబ్బతిన్న కణాల మరమ్మతుకు ఇవి అత్యవసరం. వీటిని "శరీర నిర్మాణ ఆహారం" అంటారు. (ఉదా: పప్పు ధాన్యాలు, సోయాబీన్స్, గుడ్లు, చేపలు, మాంసం, పాలు).
• విటమిన్లు (Vitamins): శరీరాన్ని వివిధ వ్యాధుల నుండి రక్షించే "రక్షక ఆహారం". ఇవి అతి తక్కువ మోతాదులో అవసరమైనప్పటికీ శరీర పనితీరుకు చాలా ముఖ్యం.
• ఖనిజ లవణాలు (Minerals): ఎముకలు, దంతాలు గట్టిపడటానికి, రక్తం తయారీకి (హిమోగ్లోబిన్) ఉపయోగపడతాయి. (ఉదా: ఆకుకూరలు, పాలు, ఉప్పు, పండ్లు).
• పీచు పదార్థాలు & నీరు (Roughages & Water): జీర్ణవ్యవస్థ సక్రమంగా పనిచేయడానికి, వ్యర్థాలు బయటకుపోవడానికి మరియు శరీరంలో జీవక్రియలకు నీరు, పీచు పదార్థాలు చాలా అవసరం.

2. సమతుల్య ఆహారం (Balanced Diet)

• శరీరానికి కావలసిన అన్ని పోషకాలు (పిండి పదార్థాలు, కొవ్వులు, ప్రొటీన్లు, విటమిన్లు, ఖనిజ లవణాలు, పీచు మరియు నీరు) తగిన పాళ్లలో లభించే ఆహారాన్ని "సమతుల్య ఆహారం" అంటారు.
• ఇది వ్యక్తి వయస్సు, చేసే పనుల స్వభావం (శ్రామిక శ్రమ లేదా కూర్చునే పని) మరియు ఆరోగ్యంపై ఆధారపడి ఉంటుంది.

3. జంక్ ఫుడ్ (Junk Food)

• అర్థం: రుచిగా ఉండి, పోషక విలువలు చాలా తక్కువగా లేదా అసలు లేని, శరీరానికి హాని చేసే ఆహార పదార్థాలను 'జంక్ ఫుడ్' అంటారు.
• ఉదాహరణలు: బర్గర్లు, పిజ్జాలు, చిప్స్, శీతల పానీయాలు (Cold Drinks), నూనెలో ఎక్కువసార్లు వేయించిన ఫాస్ట్ ఫుడ్స్.
• దుష్ప్రభావాలు: వీటివల్ల స్థూలకాయం (Obesity), మలబద్ధకం, పోషకాహార లోపం మరియు భవిష్యత్తులో గుండె జబ్బులు వచ్చే ప్రమాహం ఉంది.

4. ఆహార లోపపు వ్యాధులు (Deficiency Diseases)

ఆహారంలో నిర్దిష్ట పోషకాలు దీర్ఘకాలం పాటు లోపించడం వల్ల వచ్చే అనారోగ్యాలను 'లోపపు వ్యాధులు' అంటారు.

• ప్రోటీన్-కెలోరీ లోపం వల్ల వచ్చే వ్యాధులు:
  1. క్వాషియార్కర్ (Kwashiorkor): కేవలం ప్రొటీన్ల లోపం వల్ల వస్తుంది.
     • లక్షణాలు: పొట్ట ముందుకు చొచ్చుకు రావడం (ఉబ్బడం), కాళ్లు చేతులు సన్నగా మారడం, జుట్టు రాలిపోవడం, చర్మం రంగు మారడం.
  2. మరాస్మస్ (Marasmus): ప్రొటీన్లు మరియు శక్తి (పిండి పదార్థాలు) రెండింటి తీవ్రమైన లోపం వల్ల వస్తుంది.
     • లక్షణాలు: శరీరం ఎండిపోయి కాగితంలా మారుతుంది, ఎముకలు తేలుతాయి, ముఖం ముడతలు పడుతుంది.
• విటమిన్ల లోపాల వల్ల వచ్చే వ్యాధులు:
  • విటమిన్ 'ఎ' (Vitamin A): రేచికటి (Night blindness - రాత్రి సమయంలో సరిగ్గా కనిపించకపోవడం).
  • విటమిన్ 'బి1' (Vitamin B1): బెరిబెరి (Beriberi - నరాల బలహీనత, కాళ్లలో శక్తి లేకపోవడం).
  • విటమిన్ 'సి' (Vitamin C): స్క‌ర్వి (Scurvy - చిగుళ్ల నుండి రక్తస్రావం, పళ్ళు కదలడం).
  • విటమిన్ 'డి' (Vitamin D): రికెట్స్ (Rickets - పిల్లల్లో ఎముకలు మెత్తబడి వంకరగా మారడం).
• ఖనిజ లవణాల లోపాల వల్ల వచ్చే వ్యాధులు:
  • అయోడిన్ లోపం: గాయిటర్ (Goitre / మెడలోని అవ్టు గ్రంథి - Thyroid gland వాపు).
  • ఇనుము (Iron) లోపం: రక్తహీనత (Anemia -రక్తంలో హిమోగ్లోబిన్ తగ్గి నిరసనగా నీరసంగా ఉండటం).