మొక్కలలో పోషణ – రకాలు & ఆహార సేకరణ పద్ధతులు

టెట్ (TET) ప్రత్యేక నోట్స్ విషయం: పరిసరాల విజ్ఞానం (Science / EVS) అంశం: మొక్కలలో పోషణ – రకాలు & ఆహార సేకరణ పద్ధతులు

1. మొక్కలలో పోషణ (Nutrition in Plants)

జీవులు ఆహారాన్ని గ్రహించి, దానిని శక్తి ఉత్పత్తికి మరియు శరీర నిర్మాణానికి ఉపయోగించుకునే ప్రక్రియను "పోషణ" (Nutrition) అంటారు.

• మొక్కలు తమ ఆహారాన్ని తాము తయారు చేసుకుంటాయి కాబట్టి వీటిని స్వయంపోషకాలు (Autotrophs) అంటారు.
• జంతువులు మరియు కొన్ని మొక్కలు తమ ఆహారం కోసం ఇతర జీవులపై ఆధారపడతాయి కాబట్టి వీటిని పరపోషకాలు (Heterotrophs) అంటారు.

2. మొక్కలలో పోషణ రకాలు (Types of Nutrition in Plants)

మొక్కలలో పోషణ ప్రధానంగా క్రింది రకాలుగా ఉంటుంది:

అ) స్వయంపోషక విధానం (Autotrophic Nutrition - కిరణజన్య సంయోగక్రియ):

• ఆకుపచ్చని మొక్కలు సూర్యకాంతి, కార్బన్ డై ఆక్సైడ్ (CO_2), నీరు (H_2O) మరియు క్లోరోఫిల్ (హరితరేణువు) సహాయంతో తమ ఆహారాన్ని (పిండి పదార్థం/గ్లూకోజ్) తాము తయారు చేసుకుంటాయి.
• ఈ ప్రక్రియను కిరణజన్య సంయోగక్రియ (Photosynthesis) అంటారు.
• సమీకరణం: కార్బన్ డై ఆక్సైడ్ + నీరు =>క్లోరోఫిల్{సూర్యకాంతి} గ్లూకోజ్ (పిండి పదార్థం) + {ఆక్సిజన్}
• ఉదాహరణ: అన్ని ఆకుపచ్చని మొక్కలు (ఉదా: మామిడి, వేప, గడ్డి మొదలైనవి).

ఆ) పరపోషక విధానం (Heterotrophic Nutrition):

కొన్ని మొక్కలు హరితరేణువును కలిగి ఉండవు, కాబట్టి అవి ఆహారం కోసం ఇతర మొక్కలపై లేదా కుళ్ళిన పదార్థాలపై ఆధారపడతాయి. ఇవి ప్రధానంగా 4 రకాలు:

1. పరాన్నజీవ విధానం (Parasitic Nutrition):
   • కొన్ని మొక్కలు జీవించి ఉన్న ఇతర మొక్కల నుండి (यజమాని మొక్క / Host plant) పోషకాలను గ్రహిస్తాయి.
   • ఇటువంటి మొక్కలను పరాన్నజీవులు (Parasites) అంటారు. ఇవి హోస్ట్ మొక్కకు హాని చేస్తాయి.
   • ఉదాహరణ: అమరవల్లి (Cuscuta / Dodder) - ఇది పసుపు రంగు తీగలా ఉండి, ఆకుపచ్చని మొక్కలపై పెరిగి వాటి నుండి ఆహారాన్ని పీల్చుకుంటుంది.
2. పూతికాహార విధానం (Saprophytic Nutrition):
   • కొన్ని మొక్కలు లేదా జీవులు కుళ్ళిపోతున్న మృత జంతు, వృక్ష అవశేషాల నుండి పోషక పదార్థాలను శీఘ్రంగా గ్రహించి జీవిస్తాయి. వీటికి హరితరేణువులు ఉండవు.
   • ఉదాహరణ: పుట్టగొడుగులు (Mushrooms), బ్రెడ్ మోల్డ్ (శిలీంధ్రాలు/Fungi), ఈస్ట్.
   • ఇవి కుళ్ళిన పదార్థాలపై ఎంజైమ్‌లను విడుదల చేసి, ద్రవరూపంలోకి మార్చుకుని శోషించుకుంటాయి.
3. కీటకాహార / మాంసాహార విధానం (Insectivorous Nutrition):
   • కొన్ని మొక్కలు నత్రజని (Nitrogen) లోపించిన నేలలో (ఆమ్ల నేలలు) పెరుగుతాయి. నత్రజని అవసరాన్ని తీర్చుకోవడానికి ఇవి కీటకాలను పట్టుకుని తింటాయి.
   • వీటిలో ఆకులు కీటకాలను బంధించడానికి అనుకూలంగా రూపాంతరం చెందుతాయి.
   • ఉదాహరణలు:
     • నెపెంథిస్ (Pitcher Plant / కుండీ మొక్క): దీని ఆకు కుండలా రూపాంతరం చెంది ఉంటుంది. లోపలికి వెళ్లిన కీటకం తిరిగి రాలేదు.
     • వీనస్ ఫ్లైట్రాప్ (Venus Flytrap), సన్‌డ్యూ (Sundew).
4. సహజీవనం (Symbiosis):
   • రెండు వేర్వేరు జీవులు కలిసికట్టుగా జీవించడం మరియు పరస్పరం లాభం పొందడాన్ని సహజీవనం అంటారు.
   • ఉదాహరణ: లైకెన్లు (Lichens). ఇందులో శీలంధ్రం (Fungus) మరియు ఆల్గే (Algae) కలిసి ఉంటాయి. ఆల్గే కిరణజన్య సంయోగక్రియ ద్వారా ఆహారాన్ని అందిస్తుంది, శిలీంధ్రం ఆశ్రయాన్ని, నీటిని మరియు ఖనిజ లవణాలను అందిస్తుంది.

3. ఆహార సేకరణలో వివిధ పద్ధతులు (Various Methods in Food Procurement)

జీవులు తమ మనుగడ కోసం ఆహారాన్ని సేకరించే లేదా సంపాదించుకునే పద్ధతులు జీవుల స్వభావాన్ని బట్టి మారుతుంటాయి:

1. ఉత్పత్తిదారులు (Producers):
   • మొక్కలు తమ ఆహారాన్ని స్వయంగా తయారు చేసుకుంటాయి కాబట్టి వీటిని 'ఉత్పత్తిదారులు' అంటారు. ఇవి కిరణజన్య సంయోగక్రియ ద్వారా సౌరశక్తిని రసాయనిక శక్తిగా మారుస్తాయి.
2. భక్షకులు / వినియోగదారులు (Consumers):
   • ఆహారం కోసం ప్రత్యక్షంగా లేదా పరోక్షంగా మొక్కలపై ఆధారపడే జంతువులు.
   • శాకాహారులు (Herbivores): కేవలం మొక్కలను తింటాయ్ (ఉదా: ఆవు, మేక, కుందేలు).
   • మాంసాహారులు (Carnivores): ఇతర జంతువులను వేటాడి తింటాయ్ (ఉదా: సింహం, పులి, బల్లి).
   • ఉభయాహారులు (Omnivores): మొక్కలను మరియు జంతువులను రెండింటినీ తింటాయ్ (ఉదా: కాకి, ఎలుగుబంటి, మానవుడు).
3. మృతభక్షకులు / పూతికాహారులు (Scavengers / Decomposers):
   • చనిపోయిన కళేబరాలను లేదా వ్యర్థాలను తిని పర్యావరణాన్ని శుభ్రపరిచేవి (ఉదా: కాకులు, గద్దలు, బాక్టీరియా, శిలీంధ్రాలు).
4. మానవులలో ఆహార సేకరణ పద్ధతులు:
   • సేకరణ మరియు వేట (Gathering and Hunting): ఆదిమానవులు అడవులలో దుంపలు, పండ్లు సేకరించడం మరియు జంతువులను వేటాడడం ద్వారా ఆహారం పొందేవారు.
   • వ్యవసాయం (Agriculture): పంటలను పండించడం ద్వారా ఆహార ఉత్పత్తి చేయడం.
   • పశుపోషణ (Animal Husbandry): పాలు, మాంసం, గుడ్ల కొరకు జంతువులను పెంచడం.
   • చేపలు పట్టడం (Fishing): జలచరాల నుండి ఆహారాన్ని సేకరించడం.

4. TET పరీక్ష కోణంలో ముఖ్యమైన బిట్స్ (Important Bits for TET):

• అమరవల్లి (Cuscuta) ఏ రకమైన పోషణను ప్రదర్శిస్తుంది? => పరాన్నజీవ పోషణ (Parasitic)
• నత్రజని లోపించిన నేలల్లో పెరిగే మొక్కలు ఏవి? => కీటకాహార మొక్కలు (ఉదా: నెపెంథిస్)
• కిరణజన్య సంయోగక్రియ జరిగేటప్పుడు విడుదలయ్యే గ్యాస్ ఏది? => ఆక్సిజన్ (O_2)
• మొక్కలలో పత్రహరితం (Chlorophyll) ఏ మూలకాన్ని కలిగి ఉంటుంది? => మెగ్నీషియం (Mg)
• కుళ్ళిన పదార్థాల నుండి పోషణ పొందే వాటిని ఏమంటారు? => పూతికాహారులు (Saprophytes)

• శీలంధ్రం మరియు ఆల్గేల మధ్య సహజీవనాన్ని ఏమంటారు? => లైకెన్లు (Lichens)