మార్కెట్లు, వినియోగదారుల రక్షణ, రహదారి భద్రత మరియు ఖనిజ-విద్యుత్ వనరులు

టెట్ (TET) సోషల్ స్టడీస్ సిలబస్ ప్రకారం మార్కెట్లు, వినియోగదారుల రక్షణ, రహదారి భద్రత మరియు ఖనిజ-విద్యుత్ వనరులు అంశాలకు సంబంధించిన ముఖ్యమైన నోట్స్ క్రింద ఇవ్వబడ్డాయి.

1. మార్కెట్లు మరియు వినియోగదారుల రక్షణ

• మార్కెట్ల రకాలు:
  • వారపు సంతలు: గ్రామ ప్రాంతాలలో వారానికి ఒక రోజు జరిగే మార్కెట్. ఇక్కడ చిన్న మధ్యతరహా వ్యాపారులు తక్కువ ధరలకు వస్తువులను విక్రయిస్తారు.
  • స్థానిక దుకాణాలు (Neighborhood Shops): నివాస ప్రాంతాలకు దగ్గరగా ఉండి, నిత్యవసర వస్తువులను అందించే రోజువారీ మార్కెట్లు.
  • షాపింగ్ కాంప్లెక్సులు మరియు మాల్స్: పట్టణ ప్రాంతాలలో ఒకేచోట అనేక బ్రాండెడ్ వస్తువులు లభించే పెద్ద భవనాలు.
  • ఆన్‌లైన్ మార్కెట్లు: ఇంటర్నెట్ ద్వారా ఇంట్లో కూర్చొని వస్తువులను ఆర్డర్ చేసే డిజిటల్ మార్కెట్లు.
• వినియోగదారుల రక్షణ:
  • వినియోగదారుని హక్కులు: భద్రతా హక్కు, సమాచార హక్కు, ఎంచుకునే హక్కు, నష్టపరిహారం పొందే హక్కు, వినియోగదారుల విద్య హక్కు.
  • వినియోగదారుల రక్షణ చట్టం: వినియోగదారుల ప్రయోజనాలను పరిరక్షించడానికి 1986లో ఈ చట్టం తెచ్చారు (తరువాత 2019లో సవరించబడింది). మోసాలను అరికట్టడానికి జిల్లా, రాష్ట్ర మరియు జాతీయ స్థాయి వినియోగదారుల కమిషన్‌లు (ఫోరమ్‌లు) పనిచేస్తాయి.

2. రహదారి భద్రత - ట్రాఫిక్ నిబంధనలు

• ట్రాఫిక్ సంకేతాల రకాలు:
  • ఆదేశిక సంకేతాలు (Mandatory Signs): తప్పనిసరిగా పాటించాల్సినవి (ఉదా: 'నో ఎంట్రీ', 'స్టాప్' - ఇవి సాధారణంగా వృత్తాకారంలో ఉంటాయి).
  • హెచ్చరిక సంకేతాలు (Warning Signs): ప్రమాదాల గురించి ముందుగా హెచ్చరించేవి (ఉదా: ప్రమాదకరమైన మలుపు, స్కూల్ జోన్ - ఇవి త్రిభుజాకారంలో ఉంటాయి).
  • సమాచార సంకేతాలు (Informational Signs): గమ్యస్థానాలు, ఆసుపత్రులు, పెట్రోల్ బంకుల గురించి తెలిపేవి (దీర్ఘచతురస్రాకారంలో ఉంటాయి).
• భద్రతా చర్యలు & పాదచారుల భద్రత:
  • రోడ్డు దాటేటప్పుడు ఎల్లప్పుడూ జీబ్రా క్రాసింగ్ (Zebra Crossing) లేదా సబ్‌వేలను ఉపయోగించాలి.
  • ద్విచక్ర వాహనాలు నడిపేటప్పుడు హెల్మెట్, కార్లలో సీట్ బెల్ట్ ధరించడం తప్పనిసరి.
  • సైకిల్ తొక్కేవారు రోడ్డుకి ఎడమ వైపు వెళ్లాలి మరియు రాత్రి వేళల్లో రిఫ్లెక్టర్లను ఉపయోగించాలి. మొబైల్ ఫోన్లు మాట్లాడుతూ లేదా ఇయర్ ఫోన్లు పెట్టుకుని నడపడం లేదా డ్రైవింగ్ చేయడం ప్రమాదకరం.

3. ఖనిజ మరియు విద్యుత్ వనరులు

• ఖనిజాల రకాలు:
  • లోహ ఖనిజాలు: ఇనుప ఖనిజం, మాంగనీస్, బాక్సైట్ (వీటి నుండి లోహాలను సేకరిస్తారు).
  • లోహేతర ఖనిజాలు: సున్నపురాయి, మైకా, జిప్సమ్ (లోహాలు లేని ఖనిజాలు).
  • ఇంధన ఖనిజాలు: బొగ్గు, పెట్రోలియం, సహజ వాయువు.
• ఖనిజాల పరిరక్షణ: ఖనిజాలు పునరుత్పాదక వనరులు కావు (Non-renewable). తరతరాలుగా వీటిని విచ్చలవిడిగా వాడితే భవిష్యత్తులో కటకటలాడాల్సి వస్తుంది. కాబట్టి వీటిని పొదుపుగా వాడటం, రీసైక్లింగ్ (Recycling) చేయడం చాలా ముఖ్యం.
• విద్యుత్ వనరులు:
  • సాంప్రదాయ వనరులు (Conventional Sources): బొగ్గు, పెట్రోలియం, ప్రకృతి గ్యాస్, జలవిద్యుత్. ఇవి ఒకసారి వాడితే తరిగిపోయే స్వభావం కలవి మరియు కాలుష్యానికి కారణమవుతాయి.
  • సాంప్రదాయేతర వనరులు (Non-Conventional Sources): సౌర శక్తి (Solar Energy), పవన శక్తి (Wind Energy), బయోగ్యాస్, భూఉష్ణ శక్తి. ఇవి ఎప్పటికీ తరిగిపోనివి మరియు పర్యావరణ హితమైనవి.

టెట్ ప్రిపరేషన్ చిట్కా: ఈ అంశాల నుండి ఎక్కువగా ట్రాఫిక్ సంకేతాల ఆకారాలు, వినియోగదారుల రక్షణ చట్టం సంవత్సరం, మరియు సాంప్రదాయ/సాంప్రదాయేతర విద్యుత్ వనరుల ఉదాహరణలపై ప్రశ్నలు అడగడానికి అవకాశం ఉంది.