జంతువులలో పోషణ షార్ట్ నోట్స్

TET సైన్స్ ప్రత్యేక నోట్స్

అధ్యాయం: జంతువులలో పోషణ (Nutrition in Animals)

1. ఆహారం తీసుకునే వివిధ పద్ధతులు (Different Modes of Taking Food)

వివిధ జంతువులు తమ శరీర నిర్మాణాన్ని బట్టి, జీవన విధానాన్ని బట్టి రకరకాల పద్ధతుల్లో ఆహారాన్ని గ్రహిస్తాయి:

• గెరికేయడం (Scraping): ఉదా: నత్తలు, చీమలు.
• చూపుడు / పీల్చడం (Sucking): ఉదా: దోమలు, తేనెటీగలు, సీతాకోకచిలుకలు (మకరందాన్ని పీల్చడం).
• మింగడం (Swallowing): ఉదా: పాములు (అజగరం వంటివి పూర్తి జంతువును మింగుతాయి).
• పట్టుకోవడం మరియు మింగడం (Capturing and Swallowing): ఉదా: కప్ప (తన పొడవైన జిగటైన నాలుకతో కీటకాలను పట్టుకుంటుంది).
• వడకట్టడం (Filtering): ఉదా: జలచరాలు, కొన్ని రకాల తిమిలలాంటివి నీటిలోని చిన్న చిన్న కణాలను వడకట్టి తింటాయి.

2. మానవులలో జీర్ణక్రియ (Digestion in Humans)

మానవునిలో జీర్ణవ్యవస్థ ఒక పొడవైన ఆహార నాళం మరియు దానికి సంబంధించిన జీర్ణ గ్రంథులతో ఏర్పడుతుంది.

ఆహార నాళంలోని ప్రధాన భాగాలు:

1. ఆస్యకుహరం (Buccal Cavity / నోరు):
   • లాలాజల గ్రంథులు: నోటిలో లాలాజలం (Saliva) ఉత్పత్తి అవుతుంది. లాలాజలంలో ఉండే 'అమైలేజ్' (Amylase) అనే ఎంజైమ్ పిండి పదార్థాలను (Starch) చక్కెరలుగా మారుస్తుంది.
   • నాలుక: ఆహారాన్ని లాలాజలంతో కలపడానికి, రుచిని గుర్తించడానికి, మింగడానికి సహాయపడుతుంది.
   • దంతాలు: మానవుని జీవితంలో దంతాలు రెండు సార్లు వస్తాయి (ద్వివార దంతాలు - Diptyodont).
     • తాత్కాలిక దంతాలు (Milk teeth): 20
     • శాశ్వత దంతాలు (Permanent teeth): 32
     • దంతాల రకాలు:
       • కురుకులు (Incisors): కొరకడానికి (8)
       • రదనకాలు (Canines): చీల్చడానికి (4)
       • అగ్రచర్వణకాలు (Premolars): నమలడానికి & మెత్తగా చేయడానికి (8)
       • చర్వణకాలు (Molars): నమలడానికి & గైకొనడానికి (12)
2. ఆహార వాహిక (Esophagus / Food Pipe):
   • నోటి నుండి జీర్ణాశయానికి ఆహారాన్ని చేరవేస్తుంది.
   • ఆహార వాహిక గోడల సంకోచ-వ్యాకోచ చలనాలను 'పెరిస్టాలిసిస్' (Peristalsis - తరంగ చలనం) అంటారు.
3. జీర్ణాశయం (Stomach):
   • ఇది 'U' ఆకారంలో ఉండే మందపాటి సంచిలాంటి నిర్మాణం.
   • ఇక్కడ ఆహారంతో పాటు జీర్ణరసాలు, హైడ్రోక్లోరిక్ ఆమ్లం (HCl), శ్లేష్మం (Mucus) స్రవిస్తాయి.
   • HCl ఉపయోగాలు: బాక్టీరియాలను నాశనం చేస్తుంది మరియు ఆమ్ల మాధ్యమాన్ని కల్పిస్తుంది (పెప్సిన్ పనిచేయడానికి).
   • పెప్సిన్: ప్రొటీన్లను పాక్షికంగా జీర్ణం చేస్తుంది.
4. చిన్నప్రేగు (Small Intestine):
   • ఇది ఆహార నాళంలో అత్యంత పొడవైన భాగం (సుమారు 7.5 మీటర్లు).
   • ఇక్కడ పూర్తిగా జీర్ణక్రియ జరుగుతుంది మరియు పోషకాల శోషణ జరుగుతుంది.
   • సహాయక గ్రంథులు:
     • కాలేయం (Liver): శరీరంలో అతిపెద్ద గ్రంథి. ఇది 'పిత్త రసం' (Bile juice) ను ఉత్పత్తి చేసి పిత్తాశయంలో నిల్వ చేస్తుంది. పిత్తరసం కొవ్వులను జీర్ణం చేయడానికి (Emulsification) సహాయపడుతుంది.
     • క్లోమం (Pancreas): క్లోమ రసాన్ని స్రవిస్తుంది. ఇది పిండి పదార్థాలు, ప్రొటీన్లు మరియు కొవ్వులపై పనిచేసి వాటిని సరళ పదార్థాలుగా మారుస్తుంది.
   • చిన్నప్రేగు లోపలి గోడలపై వేళ్ళ వంటి నిర్మాణాలు ఉంటాయి. వీటిని 'విల్లై' (Villi) అంటారు. ఇవి శోషణ ఉపరితల వైశాల్యాన్ని పెంచి పోషకాలను రక్తంలోకి శోషిస్తాయి.
5. పెద్దప్రేగు (Large Intestine):
   • చిన్నప్రేగు కంటే వెడల్పుగా కానీ పొడవు తక్కువగా ఉంటుంది (సుమారు 1.5 మీటర్లు).
   • మిగిలిన వ్యర్థాల నుండి నీటిని, లవణాలను శోషించుకుంటుంది.
   • మిగిలిన ఘన వ్యర్థ పదార్థం మలద్వారం (Anus) ద్వారా శరీరం నుండి బయటకు విసర్జించబడుతుంది.

3. గడ్డి తినే జంతువులలో జీర్ణక్రియ (Digestion in Grass-Eating Animals)

• ఆవులు, గొర్రెలు వంటి శాకాహార జంతువులు గడ్డిని వేగంగా మింగి, జీర్ణాశయంలోని 'రూమన్' (Rumen) అనే మొదటి భాగంలో నిల్వ చేసుకుంటాయి.
• ఇక్కడ గడ్డి పాక్షికంగా జీర్ణమవుతుంది. ఈ పాక్షికంగా జీర్ణమైన ఆహారాన్ని 'కడ్డు' (Cud) అంటారు.
• ఆ తర్వాత 'కడ్డు' చిన్న ముద్దలుగా తిరిగి నోట్లోకి వచ్చి, జంతువులు దానిని నెమ్మదిగా నములుతాయి. ఈ ప్రక్రియను 'నెమరువేయడం' (Rumination) అంటారు. నెమరువేసే జంతువులను 'రుమినెంట్స్' (Ruminants) అంటారు.
• సెల్యులోజ్ జీర్ణక్రియ: గడ్డిలో సెల్యులోజ్ (Cellulose) అనే కార్బోహైడ్రేట్ అధికంగా ఉంటుంది. రూమినెంట్స్ జీర్ణనాళంలో చిన్నప్రేగుకు, పెద్దప్రేగుకు మధ్య 'సీకం' (Caecum) అనే పెద్ద సంచిలాంటి నిర్మాణం ఉంటుంది. ఇక్కడ ఉండే ప్రత్యేక బ్యాక్టీరియాలు సెల్యులోజ్‌ను జీర్ణం చేస్తాయి. (మానవులలో ఈ సౌకర్యం ఉండదు కాబట్టి మానవులు సెల్యులోజ్‌ను జీర్ణించుకోలేరు).

4. అమీబాలో ఆహార సేకరణ మరియు జీర్ణక్రియ (Feeding and Digestion in Amoeba)

• అమీబా అనేది మంచినీటిలో నివసించే ఒక సూక్ష్మ ఏకకణ జీవి (Single-celled organism). దీనికి నిర్దిష్ట ఆకారం ఉండదు.
• అమీబా తన శరీర ఉపరితలం నుండి వేళ్ల వంటి తాత్కాలిక పొడిగించుకునే నిర్మాణాలను ఏర్పరుస్తుంది. వీటిని 'పోలిపాదాలు' (Pseudopodia - అలిక పాదాలు) అంటారు.
• ఆహార గ్రహణ విధానం:
  1. ఆహార కణం తారసపడినప్పుడు, అమీబా పోలిపాదాలను ఆహారం చుట్టూ చాపికమ్ముకుంటుంది.
  2. పోలిపాదాలు కలిసిపోయి ఆహారం లోపలికి చేరి 'ఆహార రిక్తిక' (Food Vacuole) ఏర్పడుతుంది.
  3. ఆహార రిక్తికలోకి జీర్ణ రసాలు విడుదలవుతాయి. అవి ఆహారాన్ని సరళ పదార్థాలుగా విచ్ఛిన్నం చేస్తాయి.
  4. జీర్ణమైన పదార్థాలు కణద్రవ్యంలోకి శోషించబడతాయి (అభివృద్ధికై వాడుకోబడుతుంది).
  5. జీర్ణం కాని వ్యర్థ పదార్థాలు కణ త్వచం చిట్లి బయటకు నెట్టివేయబడతాయి.

TET బిట్స్ కోసం ముఖ్యాంశాలు:

• లాలాజలంలో ఉండే ఎంజైమ్: అమైలేజ్ (ptyalin)
• మానవ శరీరంలో అతిపెద్ద గ్రంథి: కాలేయం
• గడ్డిలోని సెల్యులోజ్‌ను జీర్ణం చేసే భాగం: సీకం (Caecum)
• రుమినెంట్స్‌లో ఆహారం మొదట నిల్వ ఉండే భాగం: రూమన్ (Rumen)
• అమీబాలో చలన మరియు ఆహార గ్రహణ భాగాలు: పోలిపాదాలు (Pseudopodia)

• చిన్నప్రేగులో శోషణకు తోడ్పడే వేళ్ల వంటి నిర్మాణాలు: విల్లై (Villi)