మానవ ప్రసరణ వ్యవస్థ - మొక్కలలో పదార్థాల రవాణా

TG / AP TET సైన్స్ (Biological Science) పరీక్షల కోసం "మానవ ప్రసరణ వ్యవస్థ - మొక్కలలో పదార్థాల రవాణా" అంశాలపై సమగ్ర నోట్స్:

భాగం - 1: మానవ ప్రసరణ వ్యవస్థ (Human Circulatory System)

మానవులలో పోషకాలు, ఆక్సిజన్, కార్బన్ డై ఆక్సైడ్ మరియు ఇతర వ్యర్థ పదార్థాలను శరీరంలోని వివిధ భాగాలకు రవాణా చేయడానికి ప్రసరణ వ్యవస్థ సహాయపడుతుంది. దీనిలో ప్రధానంగా రక్తం, రక్తనాళాలు మరియు గుండె భాగాలు ఉంటాయి.

1. రక్తం (Blood):

• రక్తం ఒక ద్రవరూప సంయోజక కణజాలం (Fluid Connective Tissue).
• మానవ శరీరంలో సుమారు 5 నుండి 6 లీటర్ల రక్తం ఉంటుంది.
• రక్తం యొక్క అధ్యయనాన్ని హెమటాలజీ (Hematology) అంటారు.
• రక్తం యొక్క pH విలువ సుమారు 7.4 (క్షార స్వభావం కలది).
• రక్తం రెండు ప్రధాన భాగాలను కలిగి ఉంటుంది:
  1. ప్లాస్మా (Plasma): ఇది రక్తంలో 55% ఉండే ద్రవ భాగం. ఇందులో 90% నీరు, 10% ప్రోటీన్లు, హార్మోన్లు, ఖనిజాలు ఉంటాయి.
  2. రక్త కణాలు (Blood Corpuscles): ఇవి 45% ఉంటాయి. ఇవి మూడు రకాలు:
     • ఎర్ర రక్త కణాలు (RBC - Erythrocytes):
       • హిమోగ్లోబిన్ అనే వర్ణద్రవ్యం వల్ల రక్తం ఎరుపు రంగులో ఉంటుంది. హిమోగ్లోబిన్ ఆక్సిజన్‌ను రవాణా చేస్తుంది.
       • ఇవి ఎముక మజ్జలో (Bone Marrow) తయారవుతాయి. కాలేయం, ప్లీహం (Spleen)లలో నశిస్తాయి. కాబట్టి ప్లీహాన్ని 'RBC ల శ్మశాన వాటిక' అంటారు.
     • తెల్ల రక్త కణాలు (WBC - Leukocytes):
       • ఇవి శరీరానికి రోగనిరోధక శక్తిని (Immunity) అందిస్తాయి, వ్యాధి కారక క్రిములతో పోరాడతాయి. ఇవి శరీరపు "సైనికులు"గా పనిచేస్తాయి.
     • రక్త పలకలు (Blood Platelets - Thrombocytes):
       • ఇవి రక్తం గడ్డకట్టడంలో (Blood clotting) సహాయపడతాయి.

2. రక్తనాళాలు (Blood Vessels):

రక్తనాళాలు మూడు రకాలు:

1. ధమనులు (Arteries):
   • గుండె నుండి శుద్ధ రక్తాన్ని (ఆక్సిజన్‌తో కూడిన రక్తం) శరీర భాగాలకు తీసుకుపోతాయి.
   • అపవాదు: పుపుస ధమని (Pulmonary Artery) గుండె నుండి మలిన రక్తాన్ని ఊపిరితిత్తులకు రవాణా చేస్తుంది.
2. సిరలు (Veins):
   • శరీర భాగాల నుండి మలిన రక్తాన్ని (కార్బన్ డై ఆక్సైడ్ ఉన్న రక్తం) గుండెకు తీసుకువస్తాయి.
   • అపవాదు: పుపుస సిర (Pulmonary Vein) ఊపిరితిత్తుల నుండి శుద్ధ రక్తాన్ని గుండెకు తీసుకువస్తుంది.
3. కేశనాళికలు (Capillaries):
   • ధమనులు, సిరలను కలిపే అతి సన్నని నాళాలు. ఇక్కడే కణాల మధ్య పదార్థాల మార్పిడి జరుగుతుంది.

3. గుండె (Heart):

• గుండె మన పిడికిలి పరిమాణంలో ఉండే కండరయుత అవయవం. ఇది వక్షస్థలంలో రెండు ఊపిరితిత్తుల మధ్య కొద్దిగా ఎడమ వైపుకు వాలి ఉంటుంది.
• గుండె చుట్టూ రెండు పొరలు ఉంటాయి. వీటిని పెరికార్డియం (Pericardium) అంటారు. దీని మధ్యలో 'పెరికార్డియల్ ద్రవం' ఉండి గుండెకు బాઘ్యగాయాల నుండి రక్షణ ఇస్తుంది.
• మానవ గుండె నాలుగు గదుల (Four-chambered) నిర్మాణాన్ని కలిగి ఉంటుంది:
  • పైన రెండు కర్ణికలు (Atria / Auricles) - కుడి కర్ణిక, ఎడమ కర్ణిక.
  • కింద రెండు జఠరికలు (Ventricles) - కుడి జఠరిక, ఎడమ జఠరిక.
• వాల్వ్‌లు (కవాటాలు): రక్తం వెనక్కి వెళ్లకుండా ఒకే దిశలో ప్రవహించడానికి కవాటాలు సహాయపడతాయి.
  • కుడి కర్ణిక, కుడి జఠరికల మధ్య త్రికవాటసని (Tricuspid valve) ఉంటుంది.
  • ఎడమ కర్ణిక, ఎడమ జఠరికల మధ్య ద్వికవాటసని / మైట్రల్ కవాటం (Bicuspid / Mitral valve) ఉంటుంది.

భాగం - 2: మొక్కలలో పదార్థాల రవాణా (Transportation in Plants)

మొక్కలలో నేల నుండి నీరు, ఖనిజ లవణాలు మరియు ఆకులలో తయారైన ఆహారం అన్ని భాగాలకు చేరడానికి ప్రత్యేక ప్రసరణ కణజాలాలు ఉంటాయి. వీటిని వాస్క్యులర్ కణజాలాలు (Vascular Tissues) అంటారు.

1. దారువు (Xylem):

• ఇది నీరు మరియు ఖనిజ లవణాలను వేర్ల నుండి కాండం ద్వారా ఆకులకు, ఇతర భాగాలకు రవాణా చేస్తుంది.
• దారువు ద్వారా రవాణా ఏకదిశలో (Unidirectional) అనగా వేర్ల నుండి పైకి జరుగుతుంది.
• దారువులో నీటి రవాణాకు బాష్పోత్సేక కర్షణ (Transpirational Pull) ప్రధాన కారణం.

2. పోషక కణజాలం (Phloem):

• ఇది ఆకులలో కిరణజన్య సంయోగక్రియ ద్వారా తయారైన ఆహార పదార్థాలను (గ్లూకోజ్/కార్బోహైడ్రేట్లు) మొక్కలోని ఇతర భాగాలకు (నిల్వ భాగానికి, పెరుగుతున్న భాగాలకు) రవాణా చేస్తుంది.
• పోషక కణజాలం ద్వారా పదార్థాల రవాణా ద్విదిశలో (Bidirectional) అనగా పైకి మరియు కిందకు జరుగుతుంది.

3. ముఖ్యాంశాలు (Important Processes):

• బాష్పోత్సేకం (Transpiration):
  • మొక్కల ఆకులలోని పత్రరంధ్రాల (Stomata) ద్వారా నీరు ఆవిరి రూపంలో బయటకు పోయే ప్రక్రియను బాష్పోత్సేకం అంటారు.
  • ఇది మొక్కలలో వేర్ల నుండి నీటిని పైకి పీల్చుకోవడానికి పీడనాన్ని (Pull) కల్పిస్తుంది మరియు మొక్క ఉష్ణోగ్రతను క్రమబద్ధీకరిస్తుంది.
• వేరు పీడనం (Root Pressure):
  • వేర్లు నేల నుండి నీటిని, ఖనిజాలను పీల్చడం వల్ల ఏర్పడే పీడనాన్ని వేరు పీడనం అంటారు. ఇది చిన్న మొక్కలలో నీరు పైకి వెళ్ళడానికి సహాయపడుతుంది.

TET పరీక్ష కొరకు ముఖ్యమైన బిట్స్ (Quick Tips):

1. మానవ రక్తంలో ఆక్సిజన్‌ను రవాణా చేసే వర్ణద్రవ్యం: హిమోగ్లోబిన్.
2. రక్తం గడ్డకట్టడంలో సహాయపడే కణాలు: ప్లేట్‌లెట్స్.
3. మొక్కలలో నీటిని రవాణా చేసేది: దారువు (Xylem).
4. మొక్కలలో ఆహారాన్ని రవాణా చేసేది: పోషక కణజాలం (Phloem).

1. మానవ గుండె గదుల సంఖ్య: 4.