విసర్జన - మానవులలో విసర్జన, ఇతర జీవులలో విసర్జన, మొక్కలలో విసర్జన

టెట్ (TET) మరియు డియస్సీ (DSC) పరీక్షల ప్రిపరేషన్ కోసం "విసర్జన" (Excretion) పాఠ్యాంశానికి సంబంధించిన సమగ్ర నోట్స్ క్రింద ఇవ్వబడింది:

విసర్జన - వ్యర్థ పదార్థాల తొలగింపు వ్యవస్థ (Excretion)

1. విసర్జన - పరిచయం (Introduction)

• నిర్వచనం: జీవులలో వివిధ జీవక్రియలు (Metabolic activities) జరుగుతున్నప్పుడు అనేక రకాల ఉత్పన్నాలు ఏర్పడతాయి. వీటిలో శరీరానికి నిరుపయోగమైన, హానికరమైన (ముఖ్యంగా నత్రజని సంబంధిత) వ్యర్థ పదార్థాలను దేహం నుండి వేరుచేసి బయటకు పంపించే ప్రక్రియను విసర్జన అంటారు.
• సమతాస్థితి (Homeostasis): శరీరంలో ద్రవాల సమతాస్థితిని, అయాన్ల గాఢతను మరియు pH విలువను క్రమబద్ధీకరించడంలో విసర్జన క్రియ ప్రధాన పాత్ర పోషిస్తుంది.

2. మానవులలో విసర్జన (Excretion in Humans)

మానవునిలో ప్రధాన విసర్జక వ్యవస్థ మూత్ర వ్యవస్థ (Urinary System).

మూత్ర వ్యవస్థలోని భాగాలు:

1. ఒక జత మూత్రపిండాలు (Kidneys):
   • ఇవి ఉదర కుహరంలో వెన్నెముకకు ఇరువైపులా చిక్కుడు గింజ ఆకారంలో ముదురు గోధుమ రంగులో ఉంటాయి.
   • ఇవి ప్రధాన విసర్జక అవయవాలు. ఇవి రక్తంలోని నత్రజని వ్యర్థాలను తొలగిస్తాయి.
2. ఒక జత మూత్రనాళాలు (Ureters): మూత్రపిండాల నుండి మూత్రాన్ని మూత్రాశయానికి చేరవేస్తాయి.
3. మూత్రాశయం (Urinary Bladder): మూత్రాన్ని తాత్కాలికంగా నిల్వ చేసే కండరయుత తిత్తి.
4. ప్రసేకం (Urethra): మూత్రాశయం నుండి మూత్రం బయటకు విసర్జించబడే నాళం.

నెఫ్రాన్ (Nephron):

• మూత్రపిండాల యొక్క నిర్మాణాత్మక మరియు క్రియాత్మక ప్రమాణాలు నెఫ్రాన్లు.
• ప్రతి మూత్రపిండంలో సుమారు 1 మిలియన్ (10 లక్షలు) నెఫ్రాన్లు ఉంటాయి.
• ముఖ్య భాగాలు: బౌమన్ గుళిక (Bowman's capsule), రక్తకేశనాళికా గుచ్ఛం (Glomerulus), మరియు వృక్క నాళిక (Renal tubule).

మూత్రం కూర్పు:

• సాధారణంగా మూత్రంలో 96% నీరు, 2.5% కర్బన పదార్థాలు (యూరియా, యూరిక్ ఆమ్లం, క్రియాటినిన్ మొదలైనవి), మరియు 1.5% అకర్బన పదార్థాలు (ఖనిజ లవణాలు) ఉంటాయి.

ఇతర విసర్జక అవయవాలు:

• చర్మం: చెమట ద్వారా నీటిని, కొద్దిపాటి లవణాలను, యూరియాను బయటకు పంపుతుంది.
• ఊపిరితిత్తులు: శ్వాసక్రియ ద్వారా కార్బన్ డై ఆక్సైడ్ (CO_2) మరియు నీటి ఆవిరిని విసర్జిస్తాయి.
• కాలేయం: బైలిరుబిన్, బైలివర్డిన్ వంటి పిత్త వర్ణకాలను విసర్జిస్తుంది.

3. ఇతర జీవులలో విసర్జన (Excretion in Other Organisms)

జీవులు విసర్జించే నత్రజని వ్యర్థ పదార్థాల ఆధారంగా వాటిని రకాలుగా వర్గీకరించారు:

1. అమోనోటెలిక్ జీవులు (Ammonotelic): నత్రజని వ్యర్థాలను అమోనియా రూపంలో విసర్జిస్తాయి. అమోనియా కరగడానికి ఎక్కువ నీరు అవసరం. (ఉదా: జలచరాలు, చేపలు, ఉభయచర లార్వాలు - టాడ్‌పోల్).
2. యూరియోటెలిక్ జీవులు (Ureotelic): నత్రజని వ్యర్థాలను యూరియా రూపంలో విసర్జిస్తాయి. (ఉదా: క్షీరదాలు - మానవులు, ఉభయచరాలు, కొన్ని సముద్రపు చేపలు).
3. యూరికోటెలిక్ జీవులు (Uricotelic): నత్రజని వ్యర్థాలను యూరిక్ ఆమ్లం రూపంలో (తెల్లటి పేస్ట్ లేదా ఘన రూపంలో నీటిని ఆదా చేయడానికి) విసర్జిస్తాయి. (ఉదా: కీటకాలు, సరీసృపాలు - బల్లులు, పాములు, పక్షులు).
4. గ్వానోటెలిక్ జీవులు: గ్వానిన్ రూపంలో విసర్జిస్తాయి. (ఉదా: సాలెపురుగులు).

వివిధ జీవులలో ప్రత్యేక విసర్జక అవయవాలు:

• అమీబా / ప్రొటోజోవా: కణ ఉపరితలం ద్వారా వ్యాపనం (Diffusion) / సంకోచ రిక్తిక.
• బద్దెపురుగులు (Flatworms): జ్వాలా కణాలు (Flame cells).
• వానపాములు (Annelids): నెఫ్రీడియాలు (Nephridia).
• కీటకాలు (Insects): మాల్పిజియన్ నాళికలు (Malpighian tubules).
• క్రస్టేషియన్స్ (రొయ్యలు, పీతలు): ఆంటెనల్ గ్రంథులు / గ్రీన్ గ్లాండ్స్ (Green glands).

4. మొక్కలలో విసర్జన మరియు పదార్థాల విడుదల (Excretion in Plants)

• మొక్కలలో జంతువులవలె ప్రత్యేకమైన, సంక్లిష్టమైన విసర్జక అవయవాలు ఉండవు. ఇవి విభిన్న పద్ధతుల ద్వారా వ్యర్థాలను తొలగిస్తాయి:
  1. వాయువుల రూపంలో: కిరణజన్య సంయోగక్రియ సమయంలో విడుదలయ్యే ఆక్సిజన్ (O_2), శ్వాసక్రియలో ఏర్పడే కార్బన్ డై ఆక్సైడ్ (CO_2) పత్రరంధ్రాల ద్వారా వెలుపలకుపోతాయి. భాస్త్సేత్కం ద్వారా అదనపు నీరు ఆవిరి రూపంలో పోతుంది.
  2. పత్రాలు రాలిపోవడం: ఆకులలో వ్యర్థ పదార్థాలు (ఉదా: కాల్షియం ఆగ్జలేట్ స్పటికాలు) నిల్వ ఉండి, ఆకులు పక్వానికి వచ్చాక రాలిపోవడం ద్వారా వ్యర్థాలు తొలగించబడతాయి.
  3. బెరడు రాలిపోవడం: చెట్ల కాండంపై బెరడు రాలిపోవడం ద్వారా వ్యర్థాలు తొలగించబడతాయి.

ద్వితీయ జీవక్రియ ఉత్పన్నాలు (Secondary Metabolites / Economic Products): మొక్కలలో వ్యర్థాలుగా తయారైనప్పటికీ మానవునికి ఎంతో ఉపయోగపడే పదార్థాలు:

• ఆల్కలాయిడ్స్ (Alkaloids): నత్రజని వ్యర్థాలు. ఔషధాలుగా ఉపయోగపడతాయి.
  • నికోటిన్ (పొగాకు)
  • క్విపైన్ (సింకోనా మొక్క బెరడు - మలేరియా నివారణకు)
  • మార్ఫిన్ (నల్లమందు)
  • కెఫిన్ (కాఫీ గింజలు)
• టానిన్లు (Tannins): తోళ్ళను పదం చేయడానికి, రంగుల తయారీకి (ఉదా: తంగేడు, కరక).
• రెసిన్లు (Resins): వార్నిష్‌ల తయారీకి (ఉదా: పైన్ చెట్లు).
• గమ్స్ (జిగురు): మొక్కలకు గాయాలైనప్పుడు స్రవించే పదార్థం (ఉదా: తుమ్మ జిగురు).
• లేటెక్స్ (Latex): తెల్లటి పాల లాంటి ద్రవం (ఉదా: రబ్బరు చెట్టు).

5. విసర్జన మరియు స్రావం మధ్య భేదం (Difference between Excretion and Secretion)

అంశం	విసర్జన (Excretion)	స్రావం (Secretion)
నిర్వచనం	శరీరంలో జీవక్రియల ఫలితంగా ఏర్పడిన నిరుపయోగమైన, హానికరమైన వ్యర్థాలను బయటకు పంపే ప్రక్రియ.	శరీరంలో తయారైన ఉపయోగకరమైన పదార్థాలను ఉత్పత్తి చేసి నిర్దిష్ట విధులకు లేదా అవసరాలకు కేటాయించే ప్రక్రియ.
ఉపయోగం	ఇవి శరీరానికి ఎలాంటి ఉపయోగం ఉండవు; ఉండిపోతే విషపూరితమై హాని చేస్తాయి.	ఇవి శరీరానికి అత్యంత ప్రయోజనకరమైనవి (ఉదా: హార్మోన్లు, ఎంజైములు, జీర్ణ రసాలు).
ఉదాహరణలు	యూరియా, యూరిక్ ఆమ్లం, కార్బన్ డై ఆక్సైడ్, చెమట.	లాలాజలం, జఠర రసాలు, హార్మోన్లు, పిత్త రసాలు.