భారత దేశం, భౌగోళిక, రాజకీయ , శీతోష్ణస్థితి

భారతదేశం – పరిమాణం, ప్రదేశం మరియు పొరుగు దేశాలు (Notes)

1. భారతదేశ ప్రదేశం (Location of India)

• భౌగోళిక స్థానం: భారతదేశం పూర్తిగా ఉత్తర మరియు తూర్పు గోళంలో (Northern and Eastern Hemispheres) విస్తరించి ఉంది.
• అక్షాంశ విస్తరణ: భారతదేశ ప్రధాన భూభాగం సుమారు 8°4' ఉ నుండి 37°6' ఉ అక్షాంశాల మధ్య ఉంది.
• రేఖాంశ విస్తరణ: సుమారు 68°7' త నుండి 97°25' త రేఖాంశాల మధ్య విస్తరించి ఉంది.
• కర్కట రేఖ (Tropic of Cancer): భారతదేశం మధ్య గుండా 23°30' ఉ అక్షాంశం (కర్కట రేఖ) వెళుతుంది. ఇది దేశాన్ని దాదాపు ఉత్తర, దక్షిణ సమభాగాలుగా విభజిస్తుంది.
• ప్రామాణిక రేఖాంశం (Standard Meridian):
  • గుజరాత్ నుండి అరుణాచల ప్రదేశ్ వరకు గల రేఖాంశాల తేడా సుమారు 30° ఉండటం వల్ల, ఈ రెండు ప్రాంతాల మధ్య దాదాపు 2 గంటల సమయ వ్యత్యాసం ఉంది.
  • ఈ సమయ వ్యత్యాసాన్ని సరిచేయడానికి 82°30' తూర్పు రేఖాంశాన్ని భారత ప్రామాణిక కాలమానంగా (IST - Indian Standard Time) పరిగణిస్తారు.
  • ఇది ఉత్తరప్రదేశ్ లోని మీర్జాపూర్ (అలహాబాద్ సమీపం) గుండా వెళుతుంది. ఇది గ్రీనిచ్ కాలం (GMT) కంటే 5 1/2 గంటలు ముందుంది.

2. భారతదేశ పరిమాణం (Size of India)

• వైశాల్యం: భారతదేశ మొత్తం వైశాల్యం సుమారు 3.28 మిలియన్ చదరపు కిలోమీటర్లు (32,87,263 చ.కి.మీ.). ఇది ప్రపంచ భూభాగంలో సుమారు 2.4% భాగాన్ని ఆక్రమించింది.
• ప్రపంచంలో స్థానం: వైశాల్య పరంగా భారతదేశం ప్రపంచంలో ఏడవ అతిపెద్ద దేశం. (రష్యా, కెనడా, అమెరికా, చైనా, బ్రెజిల్, ఆస్ట్రేలియా తరువాత స్థానంలో ఉంది).
• భూ సరిహద్దు: భారతదేశం సుమారు 15,200 కి.మీ. పొడవు గల భూ సరిహద్దును కలిగి ఉంది.
• తీరరేఖ: ప్రధాన భూభాగంతో పాటు అండమాన్ నికోబార్ మరియు లక్షద్వీప్ దీవులను కలుపుకుంటే భారతదేశ తీరరేఖ పొడవు సుమారు 7,516.6 కి.మీ.
• భూభాగ కొలతలు:
  • ఉత్తరం నుండి దక్షిణానికి (కాశ్మీర్ నుండి కన్యాకుమారి వరకు) దూరం: సుమారు 3,214 కి.మీ.
  • తూర్పు నుండి పశ్చిమానికి (అరుణాచల ప్రదేశ్ నుండి గుజరాత్ వరకు) దూరం: సుమారు 2,933 కి.మీ.

3. భారతదేశ పొరుగు దేశాలు (Neighboring Countries of India)

భారతదేశం దక్షిణాసియాలో కీలకమైన వ్యూహాత్మక స్థానాన్ని కలిగి ఉంది. దీనికి భూ సరిహద్దు మరియు జల సరిహద్దులు కలిగిన పొరుగు దేశాలు ఉన్నాయి:

1. వాయువ్య దిశలో: పాకిస్తాన్ మరియు ఆఫ్ఘనిస్తాన్.
2. ఉత్తర / ఈశాన్య దిశలో: చైనా (టిబెట్), నేపాల్, మరియు భూటాన్.
3. తూర్పు దిశలో: బంగ్లాదేశ్ మరియు మయన్మార్ (బర్మా).
4. సముద్రపు పొరుగు దేశాలు (దక్షిణాన):
   • శ్రీలంక: భారతదేశానికి దక్షిణాన పాక్ జలసంధి (Palk Strait) మరియు మన్నార్ సింధుశాఖ ద్వారా శ్రీలంక వేరు చేయబడింది.
   • మాల్దీవులు: లక్షద్వీప్ దీవులకు దక్షిణాన హిందూ మహాసముద్రంలో మాల్దీవులు దేశం ఉంది.

   
   

• భారతదేశ భూస్వరూపాలు - ప్రధాన భూస్వరూప విభాగాలు (నోట్స్)

  భారతదేశం భౌగోళికంగా అత్యంత వైవిధ్యం గల దేశం. ఇక్కడ ఎత్తైన పర్వతాలు, లోయలు, విశాలమైన మైదానాలు, పీఠభూములు, ఎడారులు మరియు తీరప్రాంతాలు ఉన్నాయి. ఈ భౌగోళిక స్వరూపాల ఆధారంగా భారతదేశాన్ని ప్రధానంగా ఆరు భౌగోళిక విభాగాలుగా విభజించవచ్చు:

  1. ఉత్తర పర్వతాలు (హిమాలయాలు): ఇవి భారతదేశానికి ఉత్తర సరిహద్దుగా ఉండి, ప్రపంచంలోనే అత్యంత ఎత్తైన నవీన ముడుత పర్వతాలు. వీటిని మూడు సమాంతర శ్రేణులుగా విభజిస్తారు:
  • హిమాద్రి (Greater Himalayas): ఎత్తైన శిఖరాలు (మౌంట్ ఎవరెస్ట్, కాంచన్‌జంగా) కలిగిన శ్రేణి. ఏడాది పొడవునా మంచుతో కప్పబడి ఉంటుంది.
  • హిమాచల్ (Lesser Himalayas): మధ్యస్థ ఎత్తు గల పర్వతాలు, అందమైన లోయలు (కాశ్మీర్, కులు, కాంగ్రా) మరియు హిల్ స్టేషన్లు ఉన్న ప్రాంతం.
  • శివాలిక్ (Outer Himalayas): అత్యంత దక్షిణాన ఉన్న బాహ్య శ్రేణి.
  1. ఉత్తర భారత మైదానాలు (ఇండో-గంగా మైదానం): హిమాలయాలకు దక్షిణాన, ద్వీపకల్ప పీఠభూమికి ఉత్తరాన సింధు, గంగా, బ్రహ్మపుత్ర నదులు మరియు వాటి ఉపనదుల నిక్షేపాల వల్ల ఏర్పడిన విశాలమైన ఒండ్రు మైదానం. వ్యవసాయానికి అత్యంత అనుకూలంగా ఉండటం వల్ల భారతదేశంలో అత్యధిక జనసాంద్రత గల ప్రాంతాలలో ఇది ఒకటి. నేలల స్వభావం ఆధారంగా వీటిని బాబార్, తేరై, బంగర్ (పాత ఒండ్రు), ఖాదర్ (కొత్త ఒండ్రు) భూములుగా వర్గీకరిస్తారు.
  2. ద్వీపకల్ప పీఠభూమి (Peninsular Plateau): ఇది భారతదేశంలో అతిపెద్ద భౌగోళిక విభాగం. ఇది ఒక త్రిభుజాకార ప్రాచీన పీఠభూమి. దీనిని రెండు ప్రధాన భాగాలుగా విభజిస్తారు:
  • మధ్య ఉచ్ఛభూమి (Central Highlands): మాళ్వా పీఠభూమి, ఛోటానాగ్‌పూర్ పీఠభూమి మొదలైనవి.
  • దక్కన్ పీఠభూమి (Deccan Plateau): దీనికి తూర్పున తూర్పు కనుమలు, పశ్చిమాన పశ్చిమ కనుమలు (సహ్యాద్రి) సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. పశ్చిమ కనుమలలోని అనైముడి శిఖరం ఇక్కడ అత్యంత ఎత్తైనది.
  1. భారతీయ ఎడారి (థార్ ఎడారి): భారతదేశపు వాయవ్య భాగంలో, ముఖ్యంగా రాజస్థాన్ రాష్ట్రంలో థార్ ఎడారి విస్తరించి ఉంది. ఇక్కడ వర్షపాతం చాలా తక్కువ. ఇసుక దిబ్బలు, బార్కాన్లు, అల్ప ప్రవాహ నదులు (లూని నది) ఇక్కడి ప్రధాన లక్షణాలు.
  2. తీర మైదానాలు (Coastal Plains): ద్వీపకల్ప పీఠభూమికి ఇరువైపులా సన్నని పట్టీలా విస్తరించి ఉన్నాయి:
  • పశ్చిమ తీర మైదానం: అరేబియా సముద్రం మరియు పశ్చిమ కనుమల మధ్య కలదు (కొంకణ్, కన్నడ, మలబార్ తీరాలు).
  • తూర్పు తీర మైదానం: బంగాళాఖాతం మరియు తూర్పు కనుమల మధ్య కలదు (ఉత్కల్, సర్కార్, కోరమండల్ తీరాలు). మహానది, గోదావరి, కృష్ణా, కావేరి నదులు ఇక్కడ పెద్ద డెల్టాలను ఏర్పరుస్తాయి.
  1. ద్వీపాలు (Islands): భారతదేశంలో ప్రధాన భూభాగంతో పాటు రెండు ప్రధాన ద్వీప సమూహాలు ఉన్నాయి:
  • అండమాన్ మరియు నికోబార్ దీవులు: బంగాళాఖాతంలో కలవు. ఇవి అగ్నిపర్వత మూలానికి చెందినవి.
  • లక్షద్వీపాలు: అరేబియా సముద్రంలో కలవు. ఇవి పూర్తిగా పగడపు దీవులు.
  
  

• భారతదేశ శీతోష్ణస్థితి - సమగ్ర నోట్స్

  భారతదేశ శీతోష్ణస్థితి ప్రధానంగా ఉష్ణమండల రుతుపవన (Tropical Monsoon Type) శీతోష్ణస్థితిగా వర్గీకరించబడింది. దేశ భౌగోళిక స్వరూపం, అక్షాంశాలు మరియు సముద్ర సాన్నిహిత్యం దీనిని ప్రభావితం చేస్తాయి.

  1. శీతోష్ణస్థితి నియంత్రణలు (Controls of Climate)

  భారతదేశ శీతోష్ణస్థితిని ప్రధానంగా ఆరు అంశాలు నియంత్రిస్తాయి:

  • అక్షాంశం (Latitude): కర్కాటక రేఖ (Tropic of Cancer) దేశ మధ్యభాగం గుండా వెళ్లడం వల్ల దక్షిణ ప్రాంతం ఉష్ణమండలంలోనూ, ఉత్తర ప్రాంతం సమశీతోష్ణమండలంలోనూ ఉంటాయి.
  • ఎత్తు (Altitude): హిమాలయ పర్వతాలు ఉత్తరం నుండి వీచే శీతల గాలులను అడ్డుకుని, భారతదేశాన్ని వెచ్చగా ఉంచుతాయి. ఎత్తు పెరిగే కొద్దీ ఉష్ణోగ్రత తగ్గుతుంది.
  • పీడనం మరియు గాలి వ్యవస్థలు (Pressure and Winds): ఉపరితల పవనాలు, కొరియాలిస్ బలం (Coriolis force) మరియు ఎత్తులో ఉండే జెట్ ప్రవాహాలు (Jet streams) వర్షపాతాన్ని నిర్దేశిస్తాయి.
  • సముద్ర సాన్నిహిత్యం (Distance from the Sea): తీర ప్రాంతాలు సమశీతోష్ణస్థితిని కలిగి ఉండగా, సముద్రానికి దూరంగా ఉండే లోతట్టు ప్రాంతాలలో విపరీతమైన వేడి లేదా చలి ఉంటుంది.
  • భూరూపాలు (Relief Features): పర్వతాల దిశ మరియు ఎత్తు వర్షపాత పంపిణీలో కీలక పాత్ర పోషిస్తాయి (ఉదాహరణకు: పశ్చిమ కనుమలు).

  2. రుతుపవనాలు (Monsoons)

  భారతదేశంలో వర్షపాతానికి రుతుపవనాలే ప్రధాన ఆధారం. ఇవి రెండు రకాలు:

  • నైరుతి రుతుపవనాలు (South-West Monsoons): జూన్ నుండి సెప్టెంబర్ మధ్యకాలంలో అరేబియా సముద్రం మరియు బంగాళాఖాతం నుండి వీచి, దేశంలో 75 శాతానికి పైగా వర్షపాతాన్ని అందిస్తాయి.
  • ఈశాన్య రుతుపవనాలు / తిరోగమన రుతుపవనాలు (North-East Monsoons): అక్టోబర్ నుండి డిసెంబర్ మధ్య కాలంలో పవనాలు వెనక్కి మళ్లి, తమిళనాడు మరియు ఆంధ్రప్రదేశ్ తీర ప్రాంతాలకు వర్షాలను కురిపిస్తాయి.
  • లక్షణాలు: రుతుపవనాలు అనిశ్చితమైనవి మరియు అసమానమైన పంపిణీని కలిగి ఉంటాయి (కొన్ని ప్రాంతాలలో అతివృష్టి, మరికొన్ని ప్రాంతాలలో అనావృష్టి).

  3. ప్రధాన రుతువులు (Seasons)

  సంవత్సరంలో భారతదేశ శీతోష్ణస్థితిని నాలుగు ప్రధాన రుతువులుగా విభజిస్తారు:

  • వేసవి కాలం (మార్చి - మే): ఉష్ణోగ్రతలు విపరీతంగా పెరుగుతాయి. దేశంలోని అనేక ప్రాంతాలలో 'లూ' (Loo) వేడి గాలులు వీస్తాయి. కొన్ని చోట్ల మామిడి జల్లులు (Mango Showers) కురుస్తాయి.
  • వర్షాకాలం (జూన్ - సెప్టెంబర్): నైరుతి రుతుపవనాల ప్రవేశంతో దేశవ్యాప్తంగా వర్షాలు మొదలవుతాయి.
  • తిరోగమన రుతుపవన కాలం (అక్టోబర్ - నవంబర్): వాతావరణం వేడిగా మరియు తేమతో కూడుకుని ఉంటుంది (అక్టోబర్ హీట్).
  • శీతాకాలం (డిసెంబర్ - ఫిబ్రవరి): స్పష్టమైన ఆకాశం, తక్కువ ఉష్ణోగ్రతలు మరియు ఉత్తర భారతదేశంలో పొగమంచు కనిపిస్తాయి.