తెలంగాణ టెట్ (TET Paper-II Social Studies) మరియు DSC పరీక్షల దృష్ట్యా, 6 నుండి 10వ తరగతి SCERT సాంఘిక శాస్త్ర పాఠ్యపుస్తకాల ఆధారంగా రూపొందించిన సమగ్ర రివిజన్ నోట్స్:
1. ఐరోపాలో మారుతున్న సాంస్కృతిక సంప్రదాయాలు (1300–1800)
(పునరుజ్జీవనం – సంస్కరణలు – ఆధునిక విజ్ఞాన శాస్త్రం)
- పునరుజ్జీవనం (Renaissance):
- ఆవిర్భావం: 14వ శతాబ్దంలో ఇటలీ నగరాలైన ఫ్లోరెన్స్, వెనిస్, రోమ్లలో ప్రారంభమైంది.
- మానవతావాదం (Humanism): మానవతావాద పితామహుడు పెట్రార్క్ (Petrarch).
- ముఖ్య రచనలు & రచయితలు: డాంటే (డివైన్ కామెడీ), బొకాసియో (డెకామెరాన్), మాకియావెల్లి (ది ప్రిన్స్), థామస్ మూర్ (యుటోపియా), ఎరాస్మస్ (ప్రైజ్ ఆఫ్ ఫాలీ).
- కళాకారులు:
- లియొనార్డో డావిన్సీ (మోనాలిసా, ది లాస్ట్ సప్పర్).
- మైఖేలాంజెలో (సిస్టీన్ చాపెల్ పైకప్పు చిత్రాలు, డేవిడ్ శిల్పం).
- రాఫెల్ (స్కూల్ ఆఫ్ ఏథెన్స్).
- ముద్రణాయంత్రం: 1455లో జర్మనీకి చెందిన జోహాన్నెస్ గుటెన్బర్గ్ ముద్రణాయంత్రాన్ని కనుగొన్నాడు (మొదటి ముద్రిత గ్రంథం: బైబిల్).
- మత సంస్కరణోద్యమం (Reformation):
- నాయకుడు: జర్మనీకి చెందిన మార్టిన్ లూథర్ (1517లో పోప్ 'పాపపరిహార పత్రాల' అమ్మకానికి వ్యతిరేకంగా 95 థీసిస్లను విట్టెన్బర్గ్ చర్చి తలుపుపై అతికించాడు).
- ఇది రోమన్ క్యాథలిక్ చర్చి నుండి విడిపోయి ప్రొటెస్టంట్ ఉద్యమానికి దారితీసింది.
- జాన్ కాల్విన్ (స్విట్జర్లాండ్), హెన్రీ-VIII (ఇంగ్లాండ్లో ఆంగ్లికన్ చర్చి స్థాపన).
- ప్రతి సంస్కరణోద్యమం (Counter-Reformation): క్యాథలిక్ చర్చి తనను తాను సంస్కరించుకోవడానికి ఇగ్నేషియస్ లయోలా సొసైటీ ఆఫ్ జీసస్ (జెసూట్స్) ను స్థాపించాడు.
- శాస్త్రీయ విప్లవం (Scientific Revolution):
- కోపర్నికస్: సూర్య కేంద్రక సిద్ధాంతం (Heliocentric Theory) ప్రతిపాదించాడు (భూకేంద్రక సిద్ధాంతాన్ని తిరస్కరించాడు).
- గెలీలియో: టెలిస్కోప్ ఆవిష్కరణ, కోపర్నికస్ సిద్ధాంతాన్ని సమర్థించాడు.
- ఐజాక్ న్యూటన్: గురుత్వాకర్షణ సిద్ధాంతం, చలన నియమాలు.
- విలియం హార్వే: రక్త ప్రసరణ వ్యవస్థను వివరించాడు.
- ఆండ్రియాస్ వెసాలియస్: మానవ శరీర నిర్మాణ శాస్త్రం (Anatomy).
2. ప్రజాస్వామ్య మరియు జాతీయ ఉద్యమాలు
- ఇంగ్లాండ్ విప్లవాలు:
- 1642–1649: మొదటి చార్లెస్ కాలంలో అంతర్యుద్ధం (రక్తపాతం).
- 1688 – రక్తరహిత విప్లవం (Glorious Revolution): రెండవ జేమ్స్ను తొలగించి, విలియం & మేరీలను పాలకులను చేశారు.
- 1689 – బిల్ ఆఫ్ రైట్స్ (Bill of Rights): రాజు అధికారాన్ని పరిమితం చేసి పార్లమెంటుకు సర్వాధికారాలు కల్పించారు.
- అమెరికా స్వాతంత్ర్య సంగ్రామం (1776–1783):
- నినాదం: "ప్రాతినిధ్యం లేనిదే పన్ను లేదు" (No Taxation without Representation).
- ముఖ్య ఘటన: 1773 బోస్టన్ టీ పార్టీ (శామ్యూల్ ఆడమ్స్ నాయకత్వంలో).
- 1776 జూలై 4: థామస్ జెఫర్సన్ రూపొందించిన అమెరికా స్వాతంత్ర్య ప్రకటన.
- నాయకుడు: జార్జ్ వాషింగ్టన్ (అమెరికా మొదటి అధ్యక్షుడు).
- ఫ్రెంచ్ విప్లవం (1789):
- పాలకుడు: 16వ లూయీ (బోర్బన్ వంశం).
- ఫ్రాన్స్ సమాజం 3 ఎస్టేట్లుగా విభజితమై ఉంది (1. మతాధికారులు, 2. కులీనులు, 3. సామాన్య ప్రజలు - వీరు మాత్రమే పన్నులు చెల్లించేవారు).
- 1789 జూలై 14: నిరంకుశత్వానికి ప్రతీక అయిన బాస్టిల్ జైలు ముట్టడి.
- విప్లవ నినాదాలు: స్వేచ్ఛ, సమానత్వం, సౌభ్రాతృత్వం (Liberty, Equality, Fraternity).
- తత్వవేత్తలు: రూసో (సోషల్ కాంట్రాక్ట్), వోల్టేర్, మాంటెస్క్యూ (స్పిరిట్ ఆఫ్ లాస్).
- రోబెస్పియర్ ఆధ్వర్యంలో 'భీతావహ పాలన' (Reign of Terror). తదనంతరం నెపోలియన్ అధికారంలోకి వచ్చాడు.
- జర్మనీ ఏకీకరణ (1871):
- నాయకత్వం వహించిన రాజ్యం: ప్రష్యా.
- రూపశిల్పి: ఒట్టో వాన్ బిస్మార్క్ (అనుసరించిన విధానం: రక్తం-ఇనుము విధానం / Blood and Iron Policy).
- 3 యుద్ధాలు: డెన్మార్క్ (1864), ఆస్ట్రియా (1866), ఫ్రాన్స్ (1870–71 ఫ్రాంకో-ప్రష్యన్ యుద్ధం).
- 1871లో వెర్సైల్స్ ప్యాలెస్లో కైజర్ విలియం-I జర్మనీ చక్రవర్తిగా ప్రకటించబడ్డాడు.
- ఇటలీ ఏకీకరణ (1861–1870):
- విభజన: 19వ శతాబ్దం మధ్యలో ఇటలీ 7 రాజ్యాలుగా విడిపోయి ఉండేది (సార్డీనియా-పీడ్మాంట్ మాత్రమే ఇటాలియన్ రాజవంశం పాలనలో ఉండేది).
- నలుగురు ప్రముఖులు:
- జోసెఫ్ మాజిని: 'యంగ్ ఇటలీ' (1831) స్థాపకుడు (భావజాల నాయకుడు).
- కౌంట్ కామిల్లో డి కవూర్: సార్డీనియా ప్రధానమంత్రి (రాజనీతిజ్ఞుడు).
- గరిబాల్డి: 'ఎర్ర చొక్కాల దళం' (Red Shirts)తో దక్షిణ ఇటలీని విముక్తి చేశాడు.
- విక్టర్ ఇమ్మాన్యుయేల్-II: ఏకీకృత ఇటలీ మొదటి రాజు (1861). 1870లో రోమ్ చేరికతో ఏకీకరణ పూర్తయింది.
3. మయన్మార్ మరియు లిబియాలో ప్రజాస్వామ్య విస్తరణ – పౌర స్వేచ్ఛలు
- మయన్మార్ (బర్మా):
- 1948లో బ్రిటన్ నుండి స్వాతంత్ర్యం పొందింది.
- 1962లో సైనిక తిరుగుబాటు జరిగి జనరల్ నే విన్ నాయకత్వంలో సైనిక పాలన (జుంటా - Junta) ఏర్పడింది.
- ఆంగ్ సాన్ సూకీ (Aung San Suu Kyi): 1988లో నేషనల్ లీగ్ ఫర్ డెమోక్రసీ (NLD) పార్టీని స్థాపించి అహింసాయుత పోరాటం చేసింది.
- దాదాపు 20 ఏళ్లపాటు గృహనిర్బంధంలో ఉంది. 1991లో నోబెల్ శాంతి బహుమతి లభించింది.
- 2015 ఎన్నికల్లో NLD విజయం సాధించినప్పటికీ, 2021లో సైన్యం తిరిగి అధికారాన్ని హస్తగతం చేసుకుంది.
- లిబియా:
- 1951లో ఇటలీ, బ్రిటన్, ఫ్రాన్స్ ఆధిపత్యం నుండి స్వాతంత్ర్యం పొందింది (కింగ్ ఇద్రిస్ పాలన).
- 1969లో కల్నల్ ముఅమ్మర్ గడాఫీ తిరుగుబాటు చేసి అధికారాన్ని చేపట్టాడు.
- గడాఫీ తన సిద్ధాంతాన్ని 'థర్డ్ యూనివర్సల్ థియరీ' (Third Universal Theory) గా పేర్కొంటూ 'గ్రీన్ బుక్' (Green Book) రాశాడు.
- 2011 అరబ్ స్ప్రింగ్ (Arab Spring): ప్రజాస్వామ్యం, పౌర స్వేచ్ఛల కోసం తిరుగుబాటు ప్రారంభమై, NATO జోక్యంతో గడాఫీ పాలన అంతమైంది.
4. పారిశ్రామికీకరణ మరియు సామాజిక మార్పు
- పారిశ్రామిక విప్లవం (Industrial Revolution):
- 18వ శతాబ్దం మధ్యకాలంలో బ్రిటన్లో ప్రారంభమైంది (అనుకూలతలు: బొగ్గు, ఇనుము నిల్వలు, నౌకాబలం, పెట్టుబడి, స్థిరమైన ప్రభుత్వం).
- ముఖ్య ఆవిష్కరణలు:
- జేమ్స్ హార్గ్రీవ్స్ – స్పిన్నింగ్ జెన్నీ (1764)
- రిచర్డ్ ఆర్క్రైట్ – వాటర్ ఫ్రేమ్ (1769)
- జేమ్స్ వాట్ – ఆవిరి యంత్రం (Steam Engine - 1769/1781)
- జార్జ్ స్టీఫెన్సన్ – రైల్వే ఇంజిన్ ('రాకెట్' - 1814)
- సామాజిక మార్పులు & ప్రభావం:
- వ్యవసాయ ఆధారిత సమాజం పారిశ్రామిక సమాజంగా మారింది; భారీ నగరాలు ఏర్పడ్డాయి (పట్టణీకరణ).
- వర్గ విభజన: పెట్టుబడిదారీ వర్గం (బూర్జువా) vs కార్మిక వర్గం (ప్రోలెటేరియట్).
- బాలకార్మిక వ్యవస్థ, మహిళా శ్రమ దోపిడీ, అపరిశుభ్రమైన మురికివాడలు, ప్రమాదకర పని పరిస్థితులు.
- కార్మిక ఉద్యమాలు మరియు సోషలిజం:
- లూడిజం (Luddism - 1811-17): నెడ్ లుడ్ నేతృత్వంలో యంత్రాలను ధ్వంసం చేసే ఉద్యమం (యంత్రాలు ఉపాధిని లాక్కుంటున్నాయనే ఆగ్రహంతో).
- చార్టిస్ట్ ఉద్యమం (Chartism): బ్రిటన్లో కార్మికులకు ఓటు హక్కు కల్పించాలని 'పీపుల్స్ చార్టర్' సమర్పించారు.
- సోషలిజం ఆవిర్భావం:
- కాల్పనిక సోషలిస్టులు: రాబర్ట్ ఓవెన్, సెయింట్ సైమన్.
- శాస్త్రీయ సోషలిజం: కార్ల్ మార్క్స్ మరియు ఫ్రెడ్రిక్ ఎంగెల్స్.
- రచనలు: కమ్యూనిస్టు మేనిఫెస్టో (1848), దాస్ కాపిటల్ (1867).
- సిద్ధాంతం: వర్గ పోరాటం ద్వారా కార్మిక నియంతృత్వాన్ని స్థాపించి, అంతిమంగా వర్గరహిత, రాజ్యరహిత సమసమాజాన్ని నిర్మించడం.
- మహిళల ఓటు హక్కు ఉద్యమాలు (Suffragette Movement): మహిళలకు సమాన వేతనం, ఓటు హక్కు కోసం పోరాడారు (బ్రిటన్లో 1918/1928 నాటికి ఓటు హక్కు లభించింది).
5. లాటిన్ అమెరికా, ఆసియా మరియు ఆఫ్రికాలో వలసవాదం
- వలసవాద విస్తరణ (Colonialism & Imperialism):
- లాటిన్ అమెరికా: 16వ శతాబ్దంలో స్పెయిన్, పోర్చుగల్ ఆక్రమించాయి. 19వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో సైమన్ బొలివర్ ("విముక్తి ప్రదాత"), జోస్ డి శాన్ మార్టిన్ నేతృత్వంలో స్వాతంత్ర్యం సాధించాయి.
- ఆఫ్రికా పంపకం (Scramble for Africa): 1884–85 బెర్లిన్ సమావేశంలో యూరోపియన్ శక్తులు ఆఫ్రికా ఖండాన్ని కాగితంపై గీతలు గీసి పంచుకున్నాయి (ఇథియోపియా, లైబీరియా మినహా మిగిలిన మొత్తం ఆఫ్రికా వలసగా మారింది).
- ఆసియా: బ్రిటన్ (భారతదేశం, మయన్మార్, శ్రీలంక, మలేషియా), ఫ్రాన్స్ (ఇండో-చైనా: వియత్నాం, లావోస్, కంబోడియా), డచ్ (ఇండోనేషియా), పోర్చుగీస్, స్పెయిన్/అమెరికా (ఫిలిప్పీన్స్).
- భారతదేశం మరియు ఇతర దేశాలపై ప్రభావం:
- చేతివృత్తుల విధ్వంసం (De-industrialization), ముడిసరుకుల ఎగుమతిదారుగా మారడం, వ్యవసాయ వాణిజ్యీకరణ (నీలిమందు, నూలు, జనపనార).
- తరచూ సంభవించిన కరువులు, ఆర్థిక సంపద తరలింపు (Drain of Wealth - దాదాభాయ్ నౌరోజీ వివరణ).
- పాశ్చాత్య విద్య ద్వారా జాతీయ చైతన్యం పెరిగి ఆధునిక జాతీయ ఉద్యమాలు పుట్టుకొచ్చాయి.
6. ప్రపంచ యుద్ధాలు – నాజీయిజం, ఫాసిజం – మహా మాంద్యం
- మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం (1914–1918):
- కారణాలు: తీవ్ర జాతీయవాదం, సామ్రాజ్యవాదం, సైనికవాదం, రహస్య కూటములు:
- ట్రిపుల్ అలయన్స్ (1882): జర్మనీ, ఆస్ట్రియా-హంగరీ, ఇటలీ.
- ట్రిపుల్ ఎంటెంట్ (1907): బ్రిటన్, ఫ్రాన్స్, రష్యా.
- తక్షణ కారణం: 1914 జూన్ 28న ఆస్ట్రియా యువరాజు ఆర్చ్డ్యూక్ ఫ్రాంజ్ ఫెర్డినాండ్ను బోస్నియా రాజధాని సరయేవోలో సెర్బియా తీవ్రవాది (గావ్రిలో ప్రిన్సిప్) హత్య చేయడం.
- ముగింపు: 1919 వెర్సైల్స్ ఒప్పందం (జర్మనీపై అవమానకర షరతులు విధించారు - వార్ గిల్ట్ క్లాజ్).
- ఫలితం: నాలుగు సామ్రాజ్యాల పతనం (రష్యా, జర్మనీ, ఆస్ట్రియా-హంగరీ, ఒట్టోమన్ టర్కీ). నానాజాతి సమితి (League of Nations - 1920) స్థాపన (వుడ్రో విల్సన్ 14 సూత్రాల ఆధారంగా).
- కారణాలు: తీవ్ర జాతీయవాదం, సామ్రాజ్యవాదం, సైనికవాదం, రహస్య కూటములు:
- మహా మాంద్యం (Great Economic Depression - 1929–1939):
- ప్రారంభం: 1929 అక్టోబర్ 29న అమెరికా వాల్స్ట్రీట్ స్టాక్ ఎక్స్ఛేంజ్ పతనం (Black Tuesday).
- ప్రభావం: ప్రపంచవ్యాప్త నిరుద్యోగం, బ్యాంకు మూసివేతలు, పారిశ్రామిక తిరోగమనం.
- పరిష్కారం: అమెరికా అధ్యక్షుడు ఫ్రాంక్లిన్ డి. రూజ్వెల్ట్ ప్రవేశపెట్టిన "న్యూ డీల్" (New Deal) పాలసీ (3 R's: Relief, Recovery, Reform) మరియు సంక్షేమ రాజ్య భావన.
- ఫాసిజం & నాజీయిజం:
- ఫాసిజం (ఇటలీ): బెనిటో ముస్సోలిని (చిహ్నం: గొడ్డలితో కూడిన పుల్లల మోపు - ఫాసెస్). నల్ల చొక్కాల దళం (Black Shirts). నినాదం: "ఒకే నాయకుడు, ఒకే దేశం".
- నాజీయిజం (జర్మనీ): అడాల్ఫ్ హిట్లర్ (నేషనల్ సోషలిస్ట్ జర్మన్ వర్కర్స్ పార్టీ). గోధుమ రంగు చొక్కాల దళం (Brown Shirts - SA/SS).
- హిట్లర్ గ్రంథం: మెయిన్ కాంఫ్ (Mein Kampf - నా పోరాటం).
- జాతి సిద్ధాంతం: నార్డిక్ ఆర్యన్ల ఔన్నత్యం, యూదులపై తీవ్ర ద్వేషం.
- హోలోకాస్ట్ (Holocaust): రెండవ ప్రపంచ యుద్ధ కాలంలో దాదాపు 60 లక్షల మంది యూదులను గ్యాస్ ఛాంబర్లలో ఊచకోత కోయడం (ఆష్విట్జ్, డాచౌ కాన్సంట్రేషన్ క్యాంపులు - Final Solution).
- రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం (1939–1945):
- తక్షణ కారణం: 1939 సెప్టెంబర్ 1న జర్మనీ పోలాండ్పై దాడి చేయడం.
- రెండు కూటములు:
- అక్ష రాజ్యాలు (Axis Powers): జర్మనీ, ఇటలీ, జపాన్.
- మిత్ర రాజ్యాలు (Allied Powers): బ్రిటన్, ఫ్రాన్స్, USSR, USA.
- మలుపులు: స్టాలిన్గ్రాడ్ యుద్ధం (జర్మనీ ఓటమి), అమెరికా పసిఫిక్ యుద్ధంలో చేరడం (పెరల్ హార్బర్ దాడి - 1941).
- ముగింపు: 1945 ఆగస్టు 6, 9 తేదీలలో అమెరికా జపాన్లోని హిరోషిమా (లిటిల్ బాయ్), నాగాసాకి (ఫ్యాట్ మ్యాన్) లపై అణుబాంబులు వేయడంతో యుద్ధం ముగిసింది.
7. చైనా, వియత్నాం మరియు నైజీరియాలలో జాతీయ విమోచన ఉద్యమాలు
- చైనా:
- 1911లో మంచు రాజవంశం పతనం. డాక్టర్ సన్ యత్ సేన్ నేతృత్వంలో రిపబ్లిక్ ఆవిర్భావం.
- సన్ యత్ సేన్ 3 సూత్రాలు (సన్-మిన్-చుయ్): జాతీయవాదం (San), ప్రజాస్వామ్యం (Min), సోషలిజం (Chui). స్థాపించిన పార్టీ: కుమింటాంగ్ (KMT).
- సన్ యత్ సేన్ తర్వాత చియాంగ్ కై షెక్ అధికారంలోకి వచ్చాడు.
- చైనా కమ్యూనిస్ట్ పార్టీ (CCP - 1921): నాయకుడు మావో జెడాంగ్ (Mao Zedong).
- లాంగ్ మార్చ్ (Long March - 1934–35): మావో నేతృత్వంలో కమ్యూనిస్టులు షాంక్సీ ప్రాంతానికి 6,000 మైళ్లు సాగించిన చారిత్రక నడక.
- 1949 అక్టోబర్ 1: పీపుల్స్ రిపబ్లిక్ ఆఫ్ చైనా (PRC) ఆవిర్భావం.
- వియత్నాం:
- ఫ్రెంచ్ వలస పాలనకు వ్యతిరేకంగా పోరాటం.
- నాయకుడు: హోచిమిన్ (1930లో వియత్నామీస్ కమ్యూనిస్ట్ పార్టీ స్థాపన; తర్వాత 'వియత్మిన్' లీగ్).
- 1954 దియాన్ బియాన్ ఫూ (Dien Bien Phu) యుద్ధం: ఫ్రెంచ్ సైన్యాన్ని వియత్నామీయులు ఓడించారు. జెనీవా ఒప్పందం ప్రకారం వియత్నాం రెండుగా విడిపోయింది (ఉత్తర వియత్నాం: హోచిమిన్; దక్షిణ వియత్నాం: అమెరికా మద్దతు గల ప్రభుత్వం).
- వియత్నాం యుద్ధం (1965–1975): అమెరికా ఆధునిక ఆయుధాలతో దాడి చేసింది (రసాయన ఆయుధాలు: ఏజెంట్ ఆరెంజ్ అనే ఆకుల రాల్చే రసాయనం, నాపామ్ జెల్లీ బాంబులు).
- వియత్నామీయుల గెరిల్లా పోరాటం (NLF / వియత్ కాంగ్) ముందు అమెరికా తలొగ్గి 1973-75లో వైదొలిగింది. 1975లో ఏకీకృత వియత్నాం ఏర్పడింది.
- నైజీరియా:
- పశ్చిమ ఆఫ్రికా దేశం; బ్రిటిష్ పాలనలో ఉండేది.
- ఉత్తర నైజీరియా (హౌసా-ఫులని తెగ - ముస్లింలు), ఆగ్నేయ నైజీరియా (ఇగ్బో తెగ - క్రిస్టియన్లు), నైరుతి నైజీరియా (యోరుబా తెగ).
- నాయకుడు: హెర్బర్ట్ మెకాలే, ఎన్నామ్ది అజికివే (Nnamdi Azikiwe) (NCNC పార్టీ).
- 1960 అక్టోబర్ 1న స్వాతంత్ర్యం పొందింది.
- చమురు వివాదం & పర్యావరణ ఉద్యమం: నైగర్ డెల్టాలో బహుళజాతి కంపెనీ (రాయల్ డచ్ షెల్) కాలుష్యానికి వ్యతిరేకంగా కెన్ సారో-వివా (Ken Saro-Wiwa) (MOSOP - ఒగోని ప్రజల మనుగడ ఉద్యమం) పోరాడాడు; 1995లో అక్కడి సైనిక ప్రభుత్వం అతడిని ఉరితీసింది.
8. యుద్ధానంతర ప్రపంచం మరియు భారతదేశం
- ఐక్యరాజ్యసమితి (UNO):
- స్థాపన: 1945 అక్టోబర్ 24 (ప్రధాన కార్యాలయం: న్యూయార్క్).
- ప్రధాన అంగాలు: 6 (సాధారణ సభ, భద్రతా మండలి, ఆర్థిక-సామాజిక మండలి, ధర్మకర్తృత్వ మండలి, అంతర్జాతీయ న్యాయస్థానం-హేగ్, సచివాలయం).
- భద్రతా మండలిలో శాశ్వత సభ్యదేశాలు (వీటో అధికారం కలవి): USA, UK, ఫ్రాన్స్, రష్యా, చైనా.
- ప్రచ్ఛన్న యుద్ధం (Cold War - 1945–1991):
- అమెరికా నేతృత్వంలోని పెట్టుబడిదారీ కూటమి vs సోవియట్ రష్యా (USSR) నేతృత్వంలోని కమ్యూనిస్టు కూటమి మధ్య సైద్ధాంతిక, రాజకీయ, పరోక్ష ఘర్షణ.
- సైనిక కూటములు: NATO, SEATO, CENTO (అమెరికా పక్షం) vs వార్సా ప్యాక్ట్ (Warsaw Pact) (రష్యా పక్షం).
- అలీన విధానం (Non-Aligned Movement - NAM):
- ఏ కూటమిలోనూ చేరకుండా స్వతంత్ర విదేశాంగ విధానాన్ని అనుసరించడం.
- రూపకర్తలు (పంచశీల & NAM నాయకులు): జవహర్లాల్ నెహ్రూ (భారత్), మార్షల్ టిటో (యుగోస్లేవియా), గమాల్ అబ్దుల్ నాజర్ (ఈజిప్ట్), సుకర్ణో (ఇండోనేషియా), క్వామే ఎన్క్రుమా (ఘనా).
- పునాది సదస్సు: 1955 బాండుంగ్ సమావేశం; మొదటి శిఖరాగ్ర సదస్సు: 1961 బెల్గ్రేడ్ (యుగోస్లేవియా).
- పశ్చిమ ఆసియా సంక్షోభాలు (West Asian Conflicts):
- 1948లో ఇజ్రాయెల్ ఆవిర్భావం – పాలస్తీనా అరబ్బుల నిరాశ్రయత.
- అరబ్-ఇజ్రాయెల్ యుద్ధాలు: 1948, 1956 (సూయజ్ సంక్షోభం), 1967 (ఆరు రోజుల యుద్ధం), 1973 (యోమ్ కిప్పూర్ యుద్ధం).
- PLO (పాలస్తీనా లిబరేషన్ ఆర్గనైజేషన్): యాసర్ అరాఫత్ నాయకత్వంలో పోరాటం.
- 1993 ఓస్లో ఒప్పందం (ఇజ్రాయెల్-పాలస్తీనా శాంతి ఒప్పందం).
- శాంతి ఉద్యమాలు & పర్యావరణ పరిరక్షణ:
- అణ్వాయుధ నిరసనలు (CND – Campaign for Nuclear Disarmament).
- వియత్నాం యుద్ధ వ్యతిరేక ప్రదర్శనలు.
- భోపాల్ గ్యాస్ దుర్ఘటన (1984), చెర్నోబిల్ అణు ప్రమాదం (1986) తర్వాత ప్రపంచవ్యాప్త పర్యావరణ ఉద్యమాలు, గ్రీన్పీస్ (Greenpeace) ఆవిర్భావం.
- సోవియట్ యూనియన్ (USSR) పతనం (1991):
- ప్రధాన సంస్కర్త: మిఖాయిల్ గోర్బచేవ్ ప్రవేశపెట్టిన రెండు విధానాలు:
- గ్లాస్నోస్ట్ (Glasnost): బహిరంగ చర్చలు, భావప్రకటన స్వేచ్ఛ.
- పెరెస్ట్రోయికా (Perestroika): ఆర్థిక, రాజకీయ పునర్నిర్మాణం.
- 1989లో బెర్లిన్ గోడ కూల్చివేత; 1991 డిసెంబర్లో USSR అధికారికంగా 15 స్వతంత్ర గణతంత్రాలుగా విడిపోవడంతో ప్రచ్ఛన్న యుద్ధం ముగిసింది.
- ప్రధాన సంస్కర్త: మిఖాయిల్ గోర్బచేవ్ ప్రవేశపెట్టిన రెండు విధానాలు:
Practice Test
ప్రపంచ చరిత్రలో మానవ సమాజాలను, అంతర్జాతీయ రాజకీయాలను మలుపు తిప్పిన అత్యంత ముఖ్యమైన చారిత్రక ఘట్టాల కాలక్రమం:
| సంవత్సరం | చారిత్రక సంఘటన | ప్రాముఖ్యత / ఫలితం |
|---|---|---|
| 1453 | కాన్స్టాంటినోపుల్ పతనం | ఒట్టోమన్ టర్కుల ఆక్రమణ; బైజాంటైన్ సామ్రాజ్య ముగింపు, ఐరోపాలో పునరుజ్జీవనోద్యమం (Renaissance) ఆరంభం. |
| 1492 | క్రిస్టోఫర్ కొలంబస్ ప్రయాణం | నూతన భౌగోళిక అన్వేషణలు; అమెరికా ఖండం ఆవిష్కరణ. |
| 1498 | వాస్కోడగామా భారత్ చేరిక | ఐరోపా నుండి భారతదేశానికి నూతన సముద్ర మార్గం ఆవిష్కరణ; ఆసియాలో యూరోపియన్ వలస పాలనకు నాంది. |
| 1517 | ప్రొటెస్టెంట్ మత సంస్కరణోద్యమం | మార్టిన్ లూథర్ 95 సిద్ధాంతాల (Theses) ప్రకటన; రోమన్ కాథలిక్ చర్చి ఆధిపత్యానికి సవాలు. |
| 1688 | రక్తపాతం లేని విప్లవం (Glorious Revolution) | బ్రిటన్లో నిరంకుశ రాచరికానికి ముగింపు; పార్లమెంటరీ ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థ బలోపేతం. |
| 1750 – 1850 | పారిశ్రామిక విప్లవం (Industrial Revolution) | ఇంగ్లాండ్లో యంత్రాల వినియోగం ఆరంభం; వ్యవసాయ ఆధారిత ఆర్థిక వ్యవస్థ నుండి పారిశ్రామికీకరణ వైపు మార్పు. |
| 1776 (జూలై 4) | అమెరికా స్వాతంత్ర్య ప్రకటన | బ్రిటన్ పాలన నుండి 13 వలసల విముక్తి; ఆధునిక లిఖిత రాజ్యాంగ ప్రజాస్వామ్య ఆవిర్భావం. |
| 1789 (జూలై 14) | ఫ్రెంచ్ విప్లవం (బాస్టిల్ కోట పతనం) | రాచరికం రద్దు; స్వేచ్ఛ, సమానత్వం, సౌభ్రాతృత్వం అనే ప్రజాస్వామ్య భావనల విస్తరణ. |
| 1815 | వాటర్లూ యుద్ధం | నెపోలియన్ బోనపార్టే అంతిమ ఓటమి; యూరప్లో పూర్వపు సరిహద్దుల పునరుద్ధరణ (వియన్నా కాంగ్రెస్). |
| 1848 | కమ్యూనిస్ట్ మేనిఫెస్టో విడుదల | కార్ల్ మార్క్స్, ఫ్రెడరిక్ ఎంగెల్స్ రచన; సోషలిజం మరియు ప్రపంచ కార్మిక ఉద్యమాలకు తాత్విక పునాది. |
| 1861 – 1865 | అమెరికా అంతర్యుద్ధం (Civil War) | అబ్రహం లింకన్ నాయకత్వంలో బానిసత్వ నిర్మూలన; అమెరికా సమగ్రత పరిరక్షణ. |
| 1871 | జర్మనీ, ఇటలీ ఏకీకరణ | బిస్మార్క్ ఆధ్వర్యంలో జర్మన్ సామ్రాజ్యం, కావూర్-గారిబాల్డిల నేతృత్వంలో ఇటలీ జాతీయ రాజ్యాలుగా అవతరణ. |
| 1914 – 1918 | మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం | మిత్రరాజ్యాలు vs కేంద్ర రాజ్యాలు; నాలుగు ప్రధాన సామ్రాజ్యాల (రష్యా, జర్మనీ, ఆస్ట్రియా-హంగేరీ, ఒట్టోమన్) పతనం. |
| 1917 | రష్యన్ విప్లవం (బోల్షెవిక్ విప్లవం) | జార్ చక్రవర్తుల పాలన అంతం; లెనిన్ నేతృత్వంలో ప్రపంచంలో మొట్టమొదటి సోషలిస్టు రాజ్య స్థాపన. |
| 1919 | వర్సైల్స్ సంధి & నానాజాతి సమితి | మొదటి ప్రపంచ యుద్ధ అధికారిక ముగింపు; ప్రపంచ శాంతి కోసం నానాజాతి సమితి (League of Nations) ఏర్పాటు. |
| 1929 | ప్రపంచ ఆర్థిక మాంద్యం (Great Depression) | న్యూయార్క్ స్టాక్ మార్కెట్ కుప్పకూలడం; ప్రపంచవ్యాప్త నిరుద్యోగం, యూరప్లో ఫాసిజం/నాజీయిజం బలపడటం. |
| 1939 – 1945 | రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం | మిత్రరాజ్యాలు vs అక్షరాజ్యాలు; హిట్లర్ నాజీయిజం, ముస్సోలిని ఫాసిజం అంతం. |
| 1945 (ఆగస్టు) | హిరోషిమా, నాగసాకిలపై అణుదాడులు | అణ్వాయుధ యుగం ఆరంభం; జపాన్ లొంగుబాటుతో రెండవ ప్రపంచ యుద్ధ ముగింపు. |
| 1945 (అక్టోబర్ 24) | ఐక్యరాజ్యసమితి (UNO) ఆవిర్భావం | అంతర్జాతీయ శాంతి, భద్రత మరియు మానవ హక్కుల పరిరక్షణకు ప్రపంచ వేదిక ఏర్పాటు. |
| 1947 – 1991 | ప్రచ్ఛన్న యుద్ధం (Cold War) | అమెరికా (పెట్టుబడిదారీ), సోవియట్ యూనియన్ (కమ్యూనిస్టు) కూటముల మధ్య సైద్ధాంతిక, ఆయుధ పోటీ. |
| 1949 | చైనా కమ్యూనిస్టు విప్లవం | మావో జెడాంగ్ నేతృత్వంలో పీపుల్స్ రిపబ్లిక్ ఆఫ్ చైనా అవతరణ. |
| 1989 | బెర్లిన్ గోడ కూల్చివేత | తూర్పు, పశ్చిమ జర్మనీల పునరేకీకరణ; తూర్పు ఐరోపాలో కమ్యూనిజం పతనం ఆరంభం. |
| 1991 | సోవియట్ యూనియన్ (USSR) విచ్ఛిన్నం | ప్రచ్ఛన్న యుద్ధం అధికారికంగా ముగింపు; ఏకధ్రువ ప్రపంచంగా అమెరికా ప్రాబల్యం. |
Please give your comments....!!!