TET Science జంతు ప్రపంచం & శరీర వ్యవస్థలు – Notes and Practice Tests

తెలంగాణ టెట్ (TG TET) బయాలజీ ప్రత్యేకం: జంతు ప్రపంచం & శరీర వ్యవస్థలు – సమగ్ర నోట్స్

విభాగం 1: జంతువులలో చలనాలు / కదలికలు (Locomotion in Animals)

వివిధ జీవులు ఆహార సేకరణ, రక్షణ, ఆవాసం మరియు ప్రత్యుత్పత్తి కోసం ఒక ప్రదేశం నుండి మరొక ప్రదేశానికి స్థానభ్రంశం చెందడాన్ని చలనం (Locomotion) అంటారు.

జీవి పేరు	చలనాంగాలు / చలన విధానం	ముఖ్యాంశాలు
అమీబా (Amoeba)	మిథ్యాపాదాలు (Pseudopodia)	జీవపదార్థ ప్రవాహం (Sol-Gel సిద్ధాంతం) ద్వారా కదులుతుంది.
పారామీషియం (Paramecium)	శైలికలు (Cilia)	శరీరం అంతటా ఉండే సూక్ష్మ రోమాల వంటి నిర్మాణాలు.
యుగ్లీనా (Euglena)	కశాభం (Flagellum)	కొరడా వంటి ఏకైక లేదా జంట నిర్మాణం.
హైడ్రా (Hydra)	స్పర్శకాలు (Tentacles)	సోమర్‌సాల్టింగ్ (Somersaulting / పల్టీలు కొట్టడం), లూపింగ్ పద్ధతి.
వానపాము (Earthworm)	సీటాలు (Setae) + కండరాలు	వృత్తాకార మరియు ఆయత కండరాల సంకోచ వ్యాకోచాలు.
జలగ (Leech)	చూషకాలు (Suckers)	పూర్వాంత, పరాంత చూషకాల సహాయంతో లూపింగ్ చలనం.
నత్త (Snail)	కండర పాదం (Muscular Foot)	శ్లేష్మాన్ని స్రవిస్తూ కండర తరంగాల ద్వారా పాకుతుంది.
బొద్దింక (Cockroach)	3 జతల కాళ్ళు, 2 జతల రెక్కలు	కాళ్ళ కదలికలు మరియు వక్ష కండరాల ద్వారా ఎగరడం, నడవడం.
నక్షత్ర చేప (Starfish)	నాళికా పాదాలు (Tube feet)	జల ప్రసరణ వ్యవస్థ (Water vascular system) ద్వారా చలనం.
చేపలు (Fishes)	వాజాలు (Fins), తోక	శరీరం పడవ ఆకారంలో ఉండి జల నిరోధాన్ని తగ్గిస్తుంది. తోక దిశను మారుస్తుంది.
పక్షులు (Birds)	రెక్కలుగా మారిన పూర్వాంగాలు	బోలు ఎముకలు (Pneumatic bones), శక్తివంతమైన విమాన కండరాలు (Flight muscles).
పాములు (Snakes)	పొలుసులు (Scales), పక్కటెముకలు	శరీరాన్ని 'S' ఆకారంలో వంచుతూ (Serpentine motion) చలిస్తాయి.

విభాగం 2: మానవ శరీర వ్యవస్థలు - నిర్మాణం & విధులు

1. జీర్ణ వ్యవస్థ (Digestive System)

ఆహారంలోని సంక్లిష్ట పదార్థాలు ఎంజైమ్‌ల సమక్షంలో సరళ శోషణ రూపాలుగా మారే ప్రక్రియను జీర్ణక్రియ అంటారు.

• నోరు (ఆస్యకుహరం):
  • దంతాలు: మానవునిలో 32 శాశ్వత దంతాలు ఉంటాయి. దంత సూత్రం: \frac{2, 1, 2, 3}{2, 1, 2, 3} (కుంతకాలు-8, రదనికలు-4, అగ్రచర్వణకాలు-8, చర్వణకాలు-12).
  • లాలాజలం: లాలాజలంలో టయలిన్ / లాలాజల అమైలేస్ (Ptyalin/Amylase) ఉంటుంది. ఇది కార్బోహైడ్రేట్లను (పిండిపదార్థం) మాల్టోజ్‌గా మారుస్తుంది. pH దాదాపు 6.8.
• గ్రసని & ఆహారవాహిక: పెరిస్టాల్సిస్ (Peristalsis) చలనాల ద్వారా ఆహారం జఠరకోశంలోకి చేరుతుంది. ఇక్కడ జీర్ణక్రియ జరగదు.
• జీర్ణాశయం (Stomach):
  • జఠర రసంలో హైడ్రోక్లోరిక్ ఆమ్లం (HCl), పెప్సిన్ (Pepsin), రెనిన్ (Renin) ఉంటాయి.
  • HCl ఆహారంలోని సూక్ష్మజీవులను చంపి, మాధ్యమాన్ని ఆమ్లయుతంగా మారుస్తుంది. పెప్సిన్ ప్రోటీన్లను పెప్టోన్లుగా మారుస్తుంది.
• చిన్న ప్రేగు (Small Intestine): సంపూర్ణ జీర్ణక్రియ, శోషణ ఇక్కడే జరుగుతాయి. దీని పొడవు సుమారు 6 మీటర్లు.
  • కాలేయం (Liver): మానవ శరీరంలో అతిపెద్ద గ్రంథి. ఇది పైత్యరసాన్ని (Bile juice) స్రవిస్తుంది. పైత్యరసంలో ఎలాంటి ఎంజైమ్‌లు ఉండవు. ఇది కొవ్వుల ఎమల్సీకరణం (Emulsification) చేస్తుంది.
  • క్లోమం (Pancreas): మిశ్రమ గ్రంథి. క్లోమ రసంలో ట్రిప్సిన్ (ప్రోటీన్ల జీర్ణక్రియ), అమైలేస్, లైపేస్ (కొవ్వుల జీర్ణక్రియ) ఉంటాయి.
  • ఆంత్ర రసం (Succus Entericus): పెప్టిడేస్, సుక్రేస్, మాల్టేస్, లాక్టేస్ ఉంటాయి.
  • చూషకాలు (Villi): వేళ్ళ వంటి నిర్మాణాలు ఆహారాన్ని గ్రహించి రక్తంలోకి పంపుతాయి.
• పెద్ద ప్రేగు (Large Intestine): నీరు, ఖనిజ లవణాల పునఃశోషణ జరిగి మలం పాయువు ద్వారా విసర్జించబడుతుంది.

2. శ్వాస వ్యవస్థ (Respiratory System)

జీవులలో గ్లూకోజ్ విచ్ఛిన్నమై శక్తి (ATP) విడుదలయ్యే ప్రక్రియ.

నాసికా రంధ్రాలు ➔ నాసికా కుహరం ➔ గ్రసని ➔ స్వరపేటిక (లారింక్స్) ➔ వాయునాళం (ట్రాకియా) ➔ శ్వాసనాళాలు (బ్రోంకై) ➔ శ్వాసనాళికలు ➔ వాయుగోణులు (Alveoli)

• వాయుగోణులు (Alveoli): ఊపిరితిత్తుల నిర్మాణాత్మక, క్రియాత్మక ప్రమాణాలు. వాయువుల మార్పిడి (Oxygen & CO_2) ఇక్కడే జరుగుతుంది.
• శ్వాస వర్ణకం: హీమోగ్లోబిన్ (Hemoglobin). ఒక హీమోగ్లోబిన్ అణువు 4 ఆక్సిజన్ అణువులను రవాణా చేస్తుంది (ఆక్సీహీమోగ్లోబిన్).
• విభాజక పటలం (Diaphragm) & పక్కటెముకల కండరాలు: శ్వాసక్రియలో (ఉచ్ఛ్వాస, నిశ్వాసాలు) ముఖ్యపాత్ర పోషిస్తాయి.
• వివిధ జీవులలో శ్వాసక్రియ రకాలు:
  • త్వచ శ్వాసక్రియ: అమీబా, హైడ్రా
  • చర్మ శ్వాసక్రియ (Cutaneous): వానపాము, జలగ, కప్ప (భూమిపై/నీటిలో)
  • జలశ్వాసక్రియ (Branchial): చేపలు (మొప్పలు / Gills)
  • వాయునాళ శ్వాసక్రియ (Tracheal): బొద్దింక, కీటకాలు (స్పైరకిల్స్)
  • పుపుస శ్వాసక్రియ (Pulmonary): ఉభయచరాలు, సరీసృపాలు, పక్షులు, క్షీరదాలు (ఊపిరితిత్తులు).

3. రక్త ప్రసరణ వ్యవస్థ (Circulatory System)

మానవునిలో రక్త ప్రసరణ వ్యవస్థను విలియం హార్వే (William Harvey) కనుగొన్నారు. ఇది సంవృత రక్త ప్రసరణ వ్యవస్థ.

• గుండె నిర్మాణం:
  • 4 గదులు: 2 కర్ణికలు (ఎగువ), 2 జఠరికలు (దిగువ).
  • ఎడమ కర్ణిక - ఎడమ జఠరిక మధ్య: ద్విపత్ర కవాటం (మిత్రల్ కవాటం) - ఆక్సిజన్ సహిత రక్తం.
  • కుడి కర్ణిక - కుడి జఠరిక మధ్య: త్రిపత్ర కవాటం (Tricuspid valve) - ఆక్సిజన్ రహిత రక్తం.
  • పేస్ మేకర్ (లయారంభకం): సిరా-కర్ణికా ముడి (SA Node) గుండె స్పందనలను ప్రారంభిస్తుంది.
• రక్త నాళాలు:
  • ధమనులు (Arteries): గుండె నుండి శరీర భాగాలకు రక్తాన్ని తీసుకెళ్తాయి (మినహాయింపు: పుపుస ధమని - ఆక్సిజన్ రహిత రక్తం).
  • సిరలు (Veins): శరీర భాగాల నుండి గుండెకు రక్తాన్ని తెస్తాయి (మినహాయింపు: పుపుస సిర - ఆక్సిజన్ సహిత రక్తం).
  • రక్త కేశనాళికలు: మార్సెల్లో మాల్ఫీజీ వీటిని కనుగొన్నారు.
• రక్త భాగాలు:
  • ప్లాస్మా (55%): గ్లూకోజ్, అమైనో ఆమ్లాలు, ప్రోటీన్లు (ఫైబ్రినోజెన్, గ్లోబ్యులిన్, అల్బుమిన్).
  • రక్త కణాలు (45%):
    1. ఎర్ర రక్త కణాలు (RBC / ఎరిత్రోసైట్లు): జీవితకాలం 120 రోజులు. కేంద్రకం ఉండదు. హిమోగ్లోబిన్ వల్ల ఎరుపు రంగు.
    2. తెల్ల రక్త కణాలు (WBC / ల్యూకోసైట్లు): శరీర సైనికులు. గ్రాన్యులోసైట్లు (న్యూట్రోఫిల్స్, ఇసినోఫిల్స్, బేసోఫిల్స్), అగ్రాన్యులోసైట్లు (లింఫోసైట్లు, మోనోసైట్లు).
    3. రక్త ఫలకికలు (Platelets / థ్రాంబోసైట్లు): రక్తం గడ్డకట్టడానికి తోడ్పడతాయి.
• రక్త వర్గాలు: కార్ల్ ల్యాండ్‌స్టీనర్ కనుగొన్నారు (A, B, AB, O).
  • విశ్వ గ్రహీత: AB^+; విశ్వ దాత: O^-.
  • రక్తపోటు (B.P): సాధారణ రక్తపోటు 120/80\text{ mmHg}. కొలిచే పరికరం: స్పిగ్మోమానోమీటర్.

4. విసర్జక వ్యవస్థ (Excretory System)

శరీరంలో జీవక్రియల ఫలితంగా ఏర్పడే నత్రజని వ్యర్థాలను తొలగించే వ్యవస్థ.

• మూత్రపిండాలు (Kidneys): చిక్కుడు గింజ ఆకారం, ముదురు గోధుమ రంగు.
  • మూత్రపిండ నిర్మాణాత్మక, క్రియాత్మక ప్రమాణం: నెఫ్రాన్ (Nephron) (ప్రతి మూత్రపిండంలో సుమారు 1.2 మిలియన్లు ఉంటాయి).
• మూత్రం ఏర్పడే దశలు:
  1. గుచ్ఛగాలనం (Glomerular Filtration) - బోమన్స్ సంపుటంలో జరుగుతుంది.
  2. వరణాత్మక పునఃశోషణం (Selective Reabsorption) - సమీప సంవళిత నాళంలో.
  3. నాలికా స్రావం (Tubular Secretion) - దూరపు సంవళిత నాళంలో.
  4. మూత్రం గాఢత చెందడం (Concentration of Urine) - హెన్లీ శక్యంలో వాసోప్రెస్సిన్ (ADH) ప్రభావంతో.
• డయాలసిస్ (హీమోడయాలసిస్): మూత్రపిండాలు విఫలమైనప్పుడు రక్తాన్ని కృత్రిమంగా శుద్ధి చేసే పద్ధతి.
• వివిధ జీవుల విసర్జక అవయవాలు:
  • ప్రోటోజోవా: సంకోచ రిక్తికలు
  • ప్లాటీహెల్మింథిస్ (బద్దెపురుగు): జ్వాలా కణాలు (Flame cells)
  • అనెలిడా (వానపాము): వృక్కాలు (Nephridia)
  • ఆర్థ్రోపొడా (కీటకాలు): మాల్ఫీజియన్ నాళికలు (Malpighian tubules)
  • క్రస్టేషియన్లు (రొయ్యలు): ఆకుపచ్చ గ్రంథులు (Green glands)

5. నాడీ వ్యవస్థ (Nervous System)

శరీరంలోని వివిధ అవయవాల విధులను సమన్వయపరిచే ప్రధాన నియంత్రణ వ్యవస్థ.

• నాడీ కణం (Neuron): శరీరంలో అతి పొడవైన కణం. భాగాలు: కణదేహం (Cyton), డెండ్రైట్లు, ఆక్సాన్ (Axon), మయలిన్ తొడుగు.
• మెదడు నిర్మాణం: పుర్రెలోని క్రేనియం పెట్టెలో మెనింజెస్ అనే 3 పొరల రక్షణలో ఉంటుంది. బరువు: సుమారు 1350–1400 గ్రాములు.

మెదడు భాగం	ప్రధాన విధులు
ప్రమస్తిష్కం (Cerebrum)	ఆలోచన, జ్ఞాపకశక్తి, తెలివితేటలు, స్పృహ, భావోద్వేగాల కేంద్రం (అతిపెద్ద భాగం).
డైఎన్‌సెఫలాన్ (థాలమస్ & హైపోథాలమస్)	ఆకలి, దాహం, నిద్ర, శరీర ఉష్ణోగ్రత నియంత్రణ, నొప్పి గ్రాహకం.
అనుమస్తిష్కం (Cerebellum)	శరీర సమతాస్థితి (Balance), స్వచ్ఛంద కండరాల చలనాల సమన్వయం.
మజ్జాముఖం (Medulla Oblongata)	గుండె స్పందన, శ్వాసక్రియ, రక్తపీడనం, మింగడం, వాంతి, దగ్గు వంటి అనియంత్రిత చర్యల నియంత్రణ.
వెన్నుపాము (Spinal Cord)	అసంకల్పిత ప్రతీకార చర్యల (Reflex Arcs) నియంత్రణ కేంద్రం.

6. అంతఃస్రావిక వ్యవస్థ (Endocrine System)

ఇవి నాళ రహిత గ్రంథులు (Ductless glands). వీటి స్రావాలను హార్మోన్లు (Hormones) అంటారు.

• పీయూష గ్రంథి (Pituitary Gland): "ప్రధాన గ్రంథి (Master Gland)". మెదడు అడుగుభాగంలో ఉంటుంది.
  • గ్రోత్ హార్మోన్ (STH): లోపం వల్ల మరుగుజ్జుతనం (Dwarfism); అతిస్రావం వల్ల అతికాయతనం (Gigantism), అక్రోమెగాలి.
  • వాసోప్రెస్సిన్ (ADH): లోపం వల్ల అతిమూత్ర వ్యాధి (డయాబెటిస్ ఇన్సిపిడస్).
  • ఆక్సిటోసిన్: ప్రసవ సమయంలో గర్భాశయ సంకోచాలకు, పాలు విడుదల కావడానికి తోడ్పడుతుంది.
• థైరాయిడ్ గ్రంథి (వటు గ్రంథి): శ్వాసనాళానికి ఇరువైపులా ఉంటుంది.
  • స్రవించే హార్మోన్: థైరాక్సిన్ (Thyroxine) (అయోడిన్ అవసరం).
  • లోపం వల్ల: సామాన్య గాయిటర్ (Goitre), పిల్లలలో క్రెటినిజం, పెద్దలలో మిక్సోడెమా.
• అధివృక్క గ్రంథి (Adrenal Gland): మూత్రపిండాల పైభాగంలో ఉంటుంది.
  • హార్మోన్: అడ్రినాలిన్ (Adrenaline) - "పోరాట లేదా పలాయన హార్మోన్ (Fight or Flight Hormone) / అత్యవసర హార్మోన్".
• క్లోమం (Islets of Langerhans):
  • ఇన్సులిన్: రక్తంలో గ్లూకోజ్ స్థాయిని తగ్గిస్తుంది. లోపం వల్ల డయాబెటిస్ మెల్లిటస్ (మధుమేహం) వస్తుంది.
  • గ్లూకగాన్: రక్తంలో గ్లూకోజ్ స్థాయిని పెంచుతుంది.
• ప్రత్యుత్పత్తి గ్రంథులు:
  • ముష్కాలు: టెస్టోస్టిరాన్ (Testosterone) (పురుష ద్వితీయ లైంగిక లక్షణాలు).
  • అండకోశాలు: ఈస్ట్రోజెన్, ప్రొజెస్టిరాన్ (స్త్రీ ప్రత్యుత్పత్తి, గర్భధారణ నియంత్రణ).

7. అస్థిపంజర వ్యవస్థ & కీళ్ళు (Skeletal System & Joints)

• వయోజనులలో ఉండే మొత్తం ఎముకలు: 206 (పుట్టిన పిల్లలలో దాదాపు 300 ఉంటాయి).
• పుర్రెలోని ఎముకలు: 22 (ముఖం-14, కపాలం-8).
• వెన్నెముకలోని పూసలు: 33 (పెద్దలలో కలిసిపోయి 26 అవుతాయి).
• పక్కటెముకలు: 12 జతలు (24).
• మానవ శరీరంలో అతిపెద్ద/బలమైన ఎముక: ఫీమర్ (Femur / తొడ ఎముక).
• అతిచిన్న ఎముక: స్టేపిస్ (Stapes / మధ్య చెవిలోని కర్ణాంతరాస్థి).

కీళ్ళ రకాలు (Types of Joints):

1. బంతిగిన్నె కీలు (Ball and Socket Joint): అన్ని దిశలలో కదులుతుంది. (ఉదా: భుజం కీలు, తుంటి కీలు).
2. మడతబందు కీలు (Hinge Joint): ఒకే దిశలో కదులుతుంది. (ఉదా: మోచేయి, మోకాలు, వేళ్ళ కీళ్ళు).
3. బొంగరపు కీలు (Pivot Joint): తిరిగే కదలిక. (ఉదా: పుర్రె - మొదటి వెన్నుపూస (అట్లాస్) మధ్య కీలు).
4. జారుడు కీలు (Gliding Joint): ఎముకలు ఒకదానిపై ఒకటి జారుతాయి. (ఉదా: మణికట్టు, చీలమండల కీళ్ళు).
5. కదలని కీళ్ళు (Fixed Joints): కదలికలు ఉండవు. (ఉదా: పుర్రె ఎముకల మధ్య ఉండే కుట్లు/Sutures).

8. ప్రత్యుత్పత్తి వ్యవస్థ (Reproductive System)

• పురుష ప్రత్యుత్పత్తి వ్యవస్థ:
  • ముష్కాలు (Testes) - శరీర ఉష్ణోగ్రత కంటే 2 - 2.5^\circ\text{C} తక్కువ ఉష్ణోగ్రత గల స్క్రోటమ్ (వృషణ గోణి) లో ఉంటాయి. ఇవి శుక్రకణాలను, టెస్టోస్టిరాన్‌ను ఉత్పత్తి చేస్తాయి.
  • శుక్రకణం భాగాలు: తల (ఆక్రోసోమ్, కేంద్రకం), మధ్యభాగం (మైటోకాండ్రియా - శక్తి కేంద్రం), తోక (చలనం).
• స్త్రీ ప్రత్యుత్పత్తి వ్యవస్థ:
  • అండకోశాలు (Ovaries): అండాల విడుదల (నెలకు ఒకటి).
  • ఫెలోపియన్ నాళాలు (Fallopian Tubes): ఫలదీకరణం (Fertilization) జరిగే ప్రదేశం.
  • గర్భాశయం (Uterus): పిండం ప్రతిస్థాపన జరిగి ఎదిగే ప్రదేశం. జరాయువు (Placenta) ద్వారా పిండానికి పోషణ అందుతుంది.

విభాగం 3: మానవుని జ్ఞానేంద్రియాలు (Sense Organs)

1. కన్ను (Eye) - దృష్టి జ్ఞానం

• భాగాలు:
  • కార్నియా (స్వచ్ఛపటలం): కాంతిని లోపలికి పంపే పారదర్శక పొర (నేత్రదానంలో కార్నియాను సేకరిస్తారు).
  • ఐరిస్ (కంటిపాప): కంటిలోకి ప్రవేశించే కాంతి తీవ్రతను సర్దుబాటు చేస్తుంది.
  • కటకం (Lens): ద్వికుంభాకార కటకం.
  • రెటీనా (నేత్రపటలం): ప్రతిబింబం ఏర్పడే తెర. ఇక్కడ ప్రతిబింబం నిజ, తలకిందులైన రూపంలో పడుతుంది.
    • దండాలు (Rods): రోడాప్సిన్ వర్ణకం. మందకొడి వెలుతురు/చీకటిలో చూడటానికి (విటమిన్ A అవసరం).
    • శంకువులు (Cones): అయోడాప్సిన్ వర్ణకం. ప్రకాశవంతమైన వెలుతురు మరియు రంగులను గుర్తించడానికి.
• దృష్టి లోపాలు:
  • హ్రస్వదృష్టి (Myopia / దగ్గరి చూపు): దగ్గరివి కనిపిస్తాయి, దూరపు వస్తువులు కనిపించవు. సవరణ: పుటాకార కటకం (Concave lens).
  • దూరదృష్టి (Hypermetropia / చత్వారం): దూరపువి కనిపిస్తాయి, దగ్గరివి సరిగ్గా కనిపించవు. సవరణ: కుంభాకార కటకం (Convex lens).

2. చెవి (Ear) - శ్రవణ & సమతాస్థితి జ్ఞానం

• బాహ్య చెవి (పిన్నా), మధ్య చెవి (కర్ణభేరి మరియు 3 ఎముకలు: మాల్యస్, ఇంకస్, స్టేపిస్), అంతర చెవి (కాక్లియా - వినికిడి గ్రాహకాలు; అర్ధవర్తుల కుల్యలు - శరీర సమతాస్థితి).
• యుస్టేచియన్ నాళం: మధ్య చెవిలోని పీడనాన్ని సమానం చేస్తుంది.

3. ముక్కు (Nose) & నాలుక (Tongue)

• ముక్కులో ఘ్రాణ గ్రాహకాలు (Olfactory receptors) ఉంటాయి.
• నాలుకపై రుచి మొగ్గలు (Papillae) ఉంటాయి. రుచులు: తీపి (అగ్రభాగం), ఉప్పు (ముందు పార్శ్వాలు), పులుపు (వెనుక పార్శ్వాలు), చేదు (వెనుక భాగం), ఉమామి (రుచికరమైన మాంసపు రుచి).

4. చర్మం (Skin) - స్పర్శ జ్ఞానం

• శరీరంలో అతిపెద్ద అవయవం. బాహ్య చర్మం (ఎపిడెర్మిస్ - మెలనిన్ వర్ణకం), అంతశ్చర్యం (డెర్మిస్).
• గ్రాహకాలు: స్పర్శ (టాక్టైల్ / మెయిస్నర్ కణాలు), పీడనం (పాసినియన్ కణాలు), ఉష్ణోగ్రత, నొప్పి.

విభాగం 4: పోషకాహార లోప వ్యాధులు & విటమిన్లు

ప్రోటీన్ లోప వ్యాధులు:

1. క్వాషియార్కర్ (Kwashiorkor): కేవలం ప్రోటీన్ల లోపం వల్ల వస్తుంది. లక్షణాలు: కాళ్ళు, ముఖం వాపు (ఎడెమా), ఉబ్బిన పొట్ట, పొడిబారిన చర్మం, విరేచనాలు.
2. మెరాస్మస్ (Marasmus): ప్రోటీన్లు మరియు కేలరీలు (శక్తి) రెండింటి లోపం వల్ల వస్తుంది. లక్షణాలు: తీవ్రమైన బక్కచిక్కడం, కండరాల క్షీణత, ఎండిపోయిన చర్మం, పక్కటెముకలు స్పష్టంగా కనిపించడం.
3. ఊబకాయం (Obesity): అధిక కేలరీల ఆహారం తీసుకోవడం వల్ల కలిగే సమస్య.

విటమిన్లు – రసాయన నామాలు & లోప వ్యాధులు:

విటమిన్	రసాయన నామం	లభించే ముఖ్య వనరులు	లోప వ్యాధి / లక్షణాలు
విటమిన్ A	రెటినాల్	క్యారెట్, బొప్పాయి, ఆకుకూరలు, చేప నూనె	రేచీకటి, జిరాఫ్తాల్మియా (కళ్ళు పొడిబారడం), కార్నియా దెబ్బతినడం
విటమిన్ D	కాల్సిఫెరాల్ (సూర్యరశ్మి విటమిన్)	సూర్యకాంతి, గుడ్డు, పాలు, కాడ్ లివర్ ఆయిల్	రికెట్స్ (ఎముకలు వంకరపోవడం, దొడ్డికాళ్ళు)
విటమిన్ E	టోకోఫెరాల్ (బ్యూటీ విటమిన్)	మొలకెత్తిన గింజలు, పొద్దుతిరుగుడు నూనె	వంధ్యత్వం (సంతానలేమి), ఎర్ర రక్త కణాల విచ్ఛిత్తి
విటమిన్ K	ఫైలోక్వినోన్	ఆకుకూరలు, క్యాబేజీ, కాలేయం	రక్తం గడ్డకట్టకపోవడం (హెమరేజ్)
విటమిన్ B1	థయామిన్	దంపుడు బియ్యం, వేరుశనగ, తృణధాన్యాలు	బెరిబెరి (నాడీ మండల క్షీణత, కండరాల బలహీనత)
విటమిన్ B2	రిబోఫ్లేవిన్ (పసుపు విటమిన్)	పాలు, గుడ్లు, కాలేయం	గ్లోసైటిస్ (నాలుక ఎర్రబడటం), పెదవుల పగుళ్లు (ఛిలోసిస్)
విటమిన్ B3	నియాసిన్	మాంసం, చేపలు, చిక్కుళ్ళు	పెల్లాగ్రా (డెర్మటైటిస్, డయేరియా, డిమెన్షియా - 3D వ్యాధి)
విటమిన్ B6	పైరిడాక్సిన్	తృణధాన్యాలు, పప్పులు	రక్తహీనత, నాడీ సంబంధిత రుగ్మతలు, మూర్ఛ
విటమిన్ B9	ఫోలిక్ ఆమ్లం	ఆకుకూరలు, కాలేయం	మెగలోబ్లాస్టిక్ అనీమియా (రక్తహీనత)
విటమిన్ B12	సయనోకోబాలమిన్ (కోబాల్ట్ గలది)	మాంసాహారం, పాలు, గుడ్లు	పెర్నీషియస్ అనీమియా (తీవ్ర రక్తహీనత)
విటమిన్ C	ఆస్కార్బిక్ ఆమ్లం	ఉసిరి, నిమ్మ, నారింజ, జామ	స్కర్వీ (చిగుళ్ళ నుండి రక్తం కారడం, గాయాలు మానకపోవడం)

• ఖనిజ లవణాల లోపాలు:
  • ఇనుము (Iron): రక్తహీనత (Anemia).
  • అయోడిన్ (Iodine): సాధారణ గాయిటర్.
  • కాల్షియం & ఫాస్ఫరస్: ఎముకలు, దంతాల బలహీనత.

విభాగం 5: ప్రథమ చికిత్స (First Aid)

వైద్య సహాయం అందేలోపు క్షతగాత్రుడికి ప్రాణాపాయం కలగకుండా తక్షణమే చేసే ఉపశమన చికిత్సను ప్రథమ చికిత్స అంటారు. దీని పితామహుడు: ఫ్రెడ్రిక్ ఎస్మార్క్ (Friedrich Esmarch).

• ప్రాథమిక సూత్రం (CAB నిబంధన):
  • C - Compressions: ఛాతీపై ఒత్తిడి కలిగించడం.
  • A - Airway: శ్వాసమార్గాన్ని శుభ్రం చేయడం.
  • B - Breathing: నోటి ద్వారా కృత్రిమ శ్వాస అందించడం (CPR - Cardio-Pulmonary Resuscitation).
• ఎముక విరుపులు (Fractures): విరిగిన భాగాన్ని కదల్చకూడదు; కర్ర బద్దలు (Splints) మరియు స్లింగ్స్ సహాయంతో కదలకుండా కట్టు కట్టాలి.
• కాలిన గాయాలు (Burns):
  • వెంటనే ధారగా పారే చల్లని నీటి కింద గాయాన్ని 10-15 నిమిషాలు ఉంచాలి.
  • బొబ్బలను ఎట్టిపరిస్థితుల్లోనూ పగలగొట్టకూడదు. నూనెలు, సిరా రాయకూడదు.
• రక్తస్రావం (Bleeding): శుభ్రమైన గాజు గుడ్డతో గాయంపై గట్టిగా అదిమి పట్టి రక్తస్రావాన్ని ఆపాలి (Pressure dressing).
• పాముకాటు (Snake bite):
  • బాధితుడిని ప్రశాంతంగా ఉంచాలి (భయం వల్ల రక్త ప్రసరణ వేగవంతమై విషం త్వరగా వ్యాపిస్తుంది).
  • కాటు వేసిన భాగాన్ని గుండె కంటే తక్కువ ఎత్తులో కదలకుండా ఉంచాలి. యాంటీ-స్నేక్ వీనమ్ (ASV) వెంటనే ఇప్పించాలి.

విభాగం 6: HIV / AIDS

• విస్తరణ:
  • HIV: Human Immunodeficiency Virus (హ్యూమన్ ఇమ్యునోడెఫిషియెన్సీ వైరస్).
  • AIDS: Acquired Immuno Deficiency Syndrome.
• వైరస్ స్వభావం: ఇది రెట్రోవైరస్ (Retrovirus) కుటుంబానికి చెందినది. దీనిలో జన్యు పదార్థం సింగిల్ స్ట్రాండెడ్ RNA (ssRNA). ఇది రివర్స్ ట్రాన్స్‌క్రిప్టేస్ ఎంజైమ్‌ను కలిగి ఉంటుంది.
• ప్రభావం: శరీర రక్షణ వ్యవస్థలోని T-సహాయక కణాలు (T_4 లింఫోసైట్లు / CD4^+ కణాలు) పై దాడి చేసి వాటిని నాశనం చేస్తుంది. దీంతో రోగనిరోధక శక్తి పూర్తిగా క్షీణిస్తుంది.
• వ్యాప్తి చెందే మార్గాలు:
  1. సురక్షితం కాని లైంగిక సంబంధాలు.
  2. హెచ్.ఐ.వి సోకిన రక్తం ఎక్కించడం ద్వారా.
  3. క్రిమిశుద్ధి చేయని సూదులు, సిరంజిలు వాడటం ద్వారా.
  4. వ్యాధి సోకిన తల్లి నుండి పుట్టబోయే బిడ్డకు (మాయ ద్వారా లేదా పాలివ్వడం ద్వారా). (గమనిక: దోమలు కుట్టడం, కలిసి భోజనం చేయడం, కరచాలనం చేయడం ద్వారా HIV వ్యాపించదు).
• రోగ నిర్ధారణ పరీక్షలు:
  • ప్రాథమిక స్క్రీనింగ్ పరీక్ష: ELISA (Enzyme Linked Immunosorbent Assay).
  • ఖచ్చితమైన నిర్ధారణ పరీక్ష: Western Blot Test / PCR.
• చికిత్స: పూర్తిగా నివారించే మందు లేదు. వైరస్ తీవ్రతను తగ్గించడానికి ART (Anti-Retroviral Therapy) చికిత్సను ఉపయోగిస్తారు.
• ముఖ్య దినోత్సవం: డిసెంబర్ 1 - ప్రపంచ ఎయిడ్స్ దినోత్సవం (World AIDS Day). చిహ్నం: రెడ్ రిబ్బన్ (Red Ribbon).

విభాగం 7: జంతు ప్రవర్తన (Animal Behaviour)

జంతువులు తమ పరిసరాలలోని ప్రేరణలకు చూపే ప్రతిచర్యలను జంతు ప్రవర్తన అంటారు.

1. సహజాత ప్రవర్తన / స్వాభావిక ప్రవర్తన (Instinctive Behaviour):
   • ఎవరూ నేర్పించకుండానే పుట్టుకతోనే వచ్చే ప్రవర్తన.
   • ఉదాహరణలు: సాలీడు గూడు అల్లడం, పక్షి గూడు కట్టడం, తేనెటీగలు తేనెపట్టు నిర్మించడం, పసిబిడ్డ పాలు తాగడం.
2. ముద్రణ (Imprinting):
   • జీవిత ప్రారంభ దశలో (సున్నిత కాలంలో) కనిపించే వాటిని అనుసరించడం.
   • కొన్రాడ్ లోరెంజ్ (Konrad Lorenz) బాతు పిల్లలపై ప్రయోగాలు చేసి నిరూపించారు. బాతు పిల్లలు గుడ్డు నుండి బయటకు రాగానే మొదట చూసిన కదిలే వస్తువును/వ్యక్తిని తమ తల్లిగా భావించి అనుసరిస్తాయి.
3. నిబంధన ప్రవర్తన (Conditioning):
   • ఒక అసహజ ప్రేరణను సహజ ప్రేరణతో జతచేసి నేర్పే ప్రవర్తన.
   • ఇవాన్ పావ్లోవ్ (Ivan Pavlov): కుక్కలపై చేసిన శాస్త్రీయ నిబంధన ప్రయోగం (గంట శబ్దానికి లాలాజలం స్రవించడం).
4. అనుకరణ (Imitation):
   • ఇతరులను చూసి అదే విధంగా చేయడం నేర్చుకోవడం (ఉదా: చిలుక మానవ మాటలను అనుకరించడం, కోతులు అనుకరించడం).
   • అంతర్దృష్టి అభ్యాసం (Insight Learning): గత అనుభవాలను తక్షణమే ఉపయోగించి సమస్యను పరిష్కరించడం. వోల్ఫ్‌గాంగ్ కోహ్లర్ చింపాంజీ (సుల్తాన్) పై ప్రయోగాలు చేశారు.

విభాగం 8: జంతువుల ఆర్థిక ప్రాముఖ్యత & అనుబంధ రంగాలు

1. పశుపోషణ (Animal Husbandry) & డెయిరీ

• ఆవు జాతులు:
  • పాల జాతులు (Milch breeds): సాహివాల్, గిర్, సింధి, దేవోని.
  • పని జాతులు (Draught breeds): అమృత్‌మహల్, హళ్ళికార్, కంగాయం.
  • ద్వివిధ ప్రయోజన జాతులు: ఒంగోలు, థార్‌పార్కర్, హరియాణా, కాంక్రీజ్.
  • విదేశీ జాతులు: జెర్సీ, హోల్‌స్టీన్ ఫ్రీసియన్ (HF), బ్రౌన్ స్విస్.
• గేదె జాతులు: ముర్రా (హర్యానా/పంజాబ్ - అత్యధిక వెన్న శాతం), మెహసానా, జాఫ్రాబాది, నాగపురి.
• శ్వేత విప్లవం (White Revolution / Operation Flood): పాల ఉత్పత్తి పెంపు. పితామహుడు: డా. వర్గీస్ కురియన్ (Dr. Verghese Kurien). జాతీయ పాడి పరిశోధనా సంస్థ (NDRI): కర్నాల్ (హర్యానా).

2. పట్టు పురుగుల పెంపకం (Sericulture)

పట్టు పురుగులను పెంచి పట్టు దారాన్ని తీయడాన్ని సెరికల్చర్ అంటారు.

• పట్టు రకాలు - పురుగులు:
  1. మల్బరీ పట్టు: బాంబిక్స్ మోరి (Bombyx mori) - ఇది అత్యుత్తమ నాణ్యమైన పట్టు.
  2. టస్సార్ పట్టు: ఆంథేరియా మైలిట్టా (Antheraea mylitta) (తెలంగాణలోని మహదేవపూర్, అసిఫాబాద్ అడవులలో లభిస్తుంది - ఓక్/మద్ది ఆకులను తింటాయి).
  3. ఎరి పట్టు: ఫిలోసామియా రిసిని (ఆముదం ఆకులను తింటుంది).
  4. మూగా పట్టు: ఆంథేరియా అసమెన్సిస్ (అస్సాంకు ప్రత్యేకం - బంగారు రంగు పట్టు).
• జీవిత చక్రం: గుడ్డు ➔ డింబకం (గొంగళి పురుగు/కేటర్‌పిల్లర్) ➔ కోకూన్ (ప్యూపా) ➔ ప్రౌఢ జీవి (చిమ్మట/Moth).
  • పట్టు గ్రంథులు లాలాజల గ్రంథుల రూపాంతరాలు. పట్టులో ఫైబ్రోయిన్ (Fibroin), సెరిసిన్ (Sericin) అనే ప్రోటీన్లు ఉంటాయి.
• కీలక ప్రక్రియలు:
  • స్టిఫ్లింగ్ (Stifling): పట్టు పురుగు కోకూన్‌ను చీల్చుకుని బయటకు రాకముందే వేడి ఆవిరి లేదా ఎండలో ఉంచి ప్యూపాను చంపే ప్రక్రియ (లేదంటే దారం తెగిపోతుంది).
  • రీలింగ్ (Reeling): కోకూన్ల నుండి పట్టు దారాన్ని విడదీసి చుట్టే ప్రక్రియ.

3. చేపల పెంపకం (Pisciculture / Aquaculture)

చేపలు, రొయ్యలు, పీతలు తదితర జలచరాల పెంపకాన్ని ఆక్వాకల్చర్ అంటారు. చేపల ఉత్పత్తిని పెంచడాన్ని నీలి విప్లవం (Blue Revolution) అంటారు. (పితామహులు: డా. అరుణ్ కృష్ణన్ & డా. హీరాలాల్ చౌదరి).

• స్వదేశీ మేజర్ కార్ప్‌లు (మంచి నీటి చేపలు):
  • కట్ల (Catla catla): ఉపరితల భాగంలో ఆహారం తింటుంది (Surface feeder).
  • రోహు (Labeo rohita): మధ్య భాగంలో తింటుంది (Column feeder).
  • మ్రిగాల (Cirrhinus mrigala): అడుగు భాగంలో తింటుంది (Bottom feeder).
• విదేశీ కార్ప్‌లు: సిల్వర్ కార్ప్ (ఉపరితలం), గ్రాస్ కార్ప్ (నీటి కలుపు మొక్కలు), కామన్ కార్ప్ (అడుగు భాగం).
• మిశ్రమ చేపల పెంపకం (Composite Fish Culture): ఒకే చెరువులో విభిన్న ఆహార అలవాట్లు ఉన్న చేపలను కలిపి పెంచడం వల్ల అన్ని స్థాయిలలోని ఆహారం వినియోగించబడి దిగుబడి పెరుగుతుంది.
• సముద్ర చేపలు: హిల్సా, సార్డైన్లు, మాకెరల్, పాంఫ్రెట్, ట్యూనా.

4. తేనెటీగల పెంపకం (Apiculture)

• జాతులు: ఎపిస్ డోర్సేటా (రాతి ఈగ), ఎపిస్ ఇండికా (భారతీయ ఈగ), ఎపిస్ ఫ్లోరియా (చిన్న ఈగ), ఎపిస్ మెల్లిఫెరా (ఇటాలియన్ ఈగ - ఎక్కువ తేనెనిస్తుంది).
• సంఘజీవనం:
  • రాణి ఈగ (Queen - 1): సారవంతమైన ఆడ ఈగ, గుడ్లు పెట్టడం దీని విధి.
  • డ్రోన్లు (Drones): మగ ఈగలు, ఫలదీకరణంలో పాల్గొంటాయి.
  • కూలీ ఈగలు (Workers): వంధ్య ఆడ ఈగలు, తేనె సేకరించడం, సంరక్షణ, గూడు శుభ్రం చేయడం చేస్తాయి.

🎯 TG TET పరీక్ష ప్రత్యేక క్విక్ పాయింటర్లు (Quick Revision Bits)

1. మానవ శరీరంలో అతిపెద్ద అంతఃస్రావిక గ్రంథి: థైరాయిడ్ గ్రంథి.
2. రక్తంలో క్యాల్షియం స్థాయిని సమతుల్యం చేసే హార్మోన్లు: పారాథార్మోన్ & కాల్సిటోనిన్.
3. జీర్ణవ్యవస్థలో ఆహారం ప్రయాణించే మార్గంలో జీర్ణరసాలు స్రవించని భాగం: ఆహారవాహిక.
4. రక్తం గడ్డకట్టడానికి అవసరమైన విటమిన్: విటమిన్ K; మూలకం: కాల్షియం (Ca^{2+}).
5. కంటి దానంలో సేకరించే నిర్దిష్ట భాగం: కార్నియా (Cornea).
6. తేనెటీగల నృత్యాలు (రౌండ్ డ్యాన్స్, వాగిల్ డ్యాన్స్) ద్వారా సమాచార మార్పిడిని కనుగొన్న శాస్త్రవేత్త: కార్ల్ వాన్ ఫ్రిష్ (Karl von Frisch).

1. జంతు ప్రవర్తనను అధ్యయనం చేసే శాస్త్రాన్ని ఇథాలజీ (Ethology) అంటారు.

Practice Test 

https://guruvu.co.in/tet/animal_world.php