TET Science Microbes సూక్ష్మ జీవులు Short Notes and Practice Test

తెలంగాణ టెట్ (TS-TET Paper 2 - Science) సిలబస్ ఆధారంగా సూక్ష్మజీవులు (Microbes) సమగ్ర రివిజన్ నోట్స్:

1. ముఖ్యమైన శాస్త్రవేత్తలు & ఆవిష్కరణలు

• ఆంటోని వాన్ లీవెన్‌హుక్ (1674): మొదటిసారిగా సజీవ సూక్ష్మజీవులను (బాక్టీరియా, ప్రోటోజోవా) సూక్ష్మదర్శిని ద్వారా పరిశీలించి "యానిమల్‌క్యూల్స్" అని పిలిచాడు.
• లూయీ పాశ్చర్: కిణ్వ ప్రక్రియ (Fermentation), పాశ్చరైజేషన్ విధానం, రాబీస్ మరియు ఆంథ్రాక్స్ వ్యాక్సిన్‌లను కనుగొన్నాడు.
• రాబర్ట్ కోచ్: ఆంథ్రాక్స్, కలరా, క్షయ (టి.బి) వ్యాధులను కలుగజేసే బాక్టీరియాను గుర్తించాడు. (కోచ్ సిద్ధాంతాలు).
• ఎడ్వర్డ్ జెన్నర్ (1796): మశూచి (Smallpox) వ్యాధికి మొదటి టీకా (వ్యాక్సిన్) రూపొందించాడు.
• అలెగ్జాండర్ ఫ్లెమింగ్ (1929): పెన్సిలియం నోటేటం (శిలీంధ్రం) నుండి మొదటి యాంటీబయోటిక్ "పెన్సిలిన్" ను కనుగొన్నాడు.

2. ఉపయోగకరమైన సూక్ష్మజీవులు (Useful Microbes)

• ఆహార పరిశ్రమ:
  • లాక్టోబాసిల్లస్ (బాక్టీరియా): పాలను పెరుగుగా మారుస్తుంది.
  • శాక్రోమైసిస్ సెరివిసియే (ఈస్ట్ - శిలీంధ్రం): కిణ్వ ప్రక్రియ ద్వారా బ్రెడ్ తయారీ, ఆల్కహాల్/మధ్యం ఉత్పత్తిలో ఉపయోగిస్తారు.
• వ్యవసాయం & నత్రజని స్థాపన:
  • రైజోబియం (బాక్టీరియా): లెగ్యుమినస్ (చిక్కుడు జాతి) మొక్కల వేరుబొడిపెలలో ఉంటూ సహజీవనం ద్వారా నత్రజని స్థాపన చేస్తుంది.
  • అజటోబాక్టర్, అజోస్పైరిల్లమ్: స్వేచ్ఛా బాక్టీరియాగా నేలలో నత్రజనిని స్థిరీకరిస్తాయి.
  • నీలి ఆకుపచ్చ శైవలాలు (BGA - నాస్టాక్, అనబీనా): వరి పొలాల్లో జీవ ఎరువులుగా ఉపయోగపడతాయి.
• వైద్యరంగం:
  • స్ట్రెప్టోమైసిన్, టెట్రాసైక్లిన్, ఎరిత్రోమైసిన్: స్ట్రెప్టోమైసిస్ బాక్టీరియా జాతుల నుండి తయారుచేసే యాంటీబయోటిక్స్.
  • ప్రొబయోటిక్స్: జీర్ణవ్యవస్థలో మేలు చేసే బాక్టీరియా సమతుల్యతను కాపాడతాయి.
• పర్యావరణ పరిశుభ్రత:
  • విచ్ఛిన్నకారులుగా (Decomposers) వ్యర్థాలను కుళ్ళింపజేసి సేంద్రియ ఎరువులుగా మారుస్తాయి.
  • మిథనోజెనిక్ బాక్టీరియా బయోగ్యాస్ (గోబర్ గ్యాస్) ఉత్పత్తిలో సహాయపడుతుంది.

3. మొక్కలలో సూక్ష్మజీవుల వ్యాధులు (Plant Diseases)

వ్యాధి పేరు	సూక్ష్మజీవి రకం	వ్యాధికారక జీవి (Pathogen)	వ్యాప్తి చెందే మార్గం
సిట్రస్ కాంకర్ (Citrus Canker)	బాక్టీరియా	జాంతోమోనాస్ ఆగ్జనోపోడిస్	గాలి, నీరు
వరిలో బాక్టీరియల్ బ్లైట్	బాక్టీరియా	జాంతోమోనాస్ ఒరైజే	గాలి, విత్తనాలు
టిక్కా తెగులు (వేరుశనగ)	శిలీంధ్రం	సెర్కోస్పోరా పర్సొనేటా	గాలి, విత్తనాలు
గోధుమ కుంకుమ తెగులు (Rust of Wheat)	శిలీంధ్రం	పక్సీనియా గ్రామినిస్	గాలి, విత్తనాలు
వరి అగ్గి తెగులు (Blast of Rice)	శిలీంధ్రం	పైరిక్యులేరియా ఒరైజే	గాలి
చెరకు ఎర్ర కుళ్ళు తెగులు (Red Rot)	శిలీంధ్రం	కొల్లెటోట్రైకమ్ ఫాల్కేటమ్	విత్తనం/కాండం
పొగాకు మొజాయిక్ వ్యాధి (TMV)	వైరస్	టుబాకో మొజాయిక్ వైరస్	స్పర్శ, కీటకాలు
బెండలో పసుపు ఈనెల మొజాయిక్	వైరస్	ఎల్లో వీన్ మొజాయిక్ వైరస్	తెల్లదోమ (కీటకం)

4. జంతువులలో సూక్ష్మజీవుల వ్యాధులు (Animal Diseases)

వ్యాధి పేరు	ప్రభావిత జీవులు	సూక్ష్మజీవి రకం	వ్యాధికారక జీవి
ఆంథ్రాక్స్ (Anthrax)	పశువులు, గొర్రెలు, మేకలు	బాక్టీరియా	బాసిల్లస్ ఆంథ్రాసిస్
గాలికుంటు వ్యాధి (FMD)	పశువులు	వైరస్	ఫుట్ అండ్ మౌత్ డిసీజ్ వైరస్ (Aphthovirus)
రాణిఖేత్ వ్యాధి (Ranikhet)	కోళ్లు (పౌల్ట్రీ)	వైరస్	న్యూక్యాసిల్ డిసీజ్ వైరస్
బర్డ్ ఫ్లూ (Avian Influenza)	పక్షులు, కోళ్లు	వైరస్	H5N1 వైరస్

5. మానవులలో సూక్ష్మజీవుల వ్యాధులు (Human Diseases)

బాక్టీరియా వ్యాధులు:

• టైఫాయిడ్: సాల్మొనెల్లా టైఫీ (కలుషిత నీరు, ఆహారం ద్వారా).
• కలరా: విబ్రియో కలరే (కలుషిత నీరు, ఆహారం).
• క్షయ (Tuberculosis - TB): మైకోబాక్టీరియం ట్యూబర్‌క్యులోసిస్ (గాలి ద్వారా / తుంపర్లు).
• ధనుర్వాతం (Tetanus): క్లాస్ట్రీడియం టెటాని (గాయాల ద్వారా).
• డిఫ్తీరియా, కోరింత దగ్గు (Pertussis), న్యుమోనియా.

వైరస్ వ్యాధులు:

• పోలియో: పోలియో వైరస్ (కలుషిత నీరు, ఆహారం).
• మశూచి (Smallpox): వేరియోలా వైరస్.
• తట్టు (Measles): పారామిక్సో వైరస్ (గాలి ద్వారా).
• డెంగ్యూ: డెంగ్యూ వైరస్ (వాహకం: ఆడ ఈడిస్ ఈజిప్టి దోమ).
• చికెన్‌గున్యా: చికెన్‌గున్యా వైరస్ (వాహకం: ఆడ ఈడిస్ దోమ).
• ఎయిడ్స్ (AIDS): హ్యూమన్ ఇమ్యునో డెఫిషియెన్సీ వైరస్ (HIV).
• రేబీస్: రాబ్డో వైరస్ (పిచ్చి కుక్క కాటు ద్వారా).
• హెపటైటిస్-B (కామెర్లు): హెపటైటిస్ వైరస్ (రక్తం, కలుషిత నీరు).

శిలీంధ్ర వ్యాధులు:

• తామర (Ringworm): మైక్రోస్పోరమ్ / ట్రైకోఫైటాన్ (స్పర్శ, దుస్తుల ద్వారా).
• అథ్లెట్స్ ఫుట్ (Athlete's Foot): టీనియా పెడిస్.

ప్రోటోజోవా వ్యాధులు:

• మలేరియా: ప్లాస్మోడియం వైవాక్స్ / ఫాల్సిపారమ్ (వాహకం: ఆడ అనాఫిలిస్ దోమ).
• అమీబియాసిస్ (జిగట విరేచనాలు): ఎంటమీబా హిస్టోలైటికా (కలుషిత ఆహారం, నీరు).
• నిద్ర వ్యాధి (Sleeping Sickness): ట్రిపనసోమా (వాహకం: సెట్సీ ఈగ).

6. ఆహార నిల్వ పద్ధతులు (Food Preservation)

• పాశ్చరైజేషన్: పాలను 70°C ఉష్ణోగ్రత వద్ద 15 నుండి 30 సెకన్ల పాటు వేడి చేసి, వెంటనే చల్లార్చి నిల్వ చేయడం.
• లవణాల వినియోగం (Salting): ఉప్పు బాక్టీరియాలోని తేమను తొలగించి నిర్జలీకరణం (Plasmolysis) చెందిస్తుంది (ఉదా: ఊరగాయలు, చేపలు).
• చక్కెర పాకం: తేమను తగ్గించి సూక్ష్మజీవుల పెరుగుదలను అరికడుతుంది (జామ్‌లు, జెల్లీలు).

• రసాయన నిల్వకారకాలు (Chemical Preservatives): సోడియం బెంజోయేట్, సోడియం మెటాబైసల్ఫైట్.

వ్యాక్సిన్లు (టీకాలు)

శరీరంలోకి వ్యాధికారక క్రిములు ప్రవేశించినప్పుడు వాటిని ఎదుర్కోవడానికి రోగనిరోధక వ్యవస్థ యాంటీబాడీలను (ప్రతిరక్షకాలు) ఉత్పత్తి చేస్తుంది. భవిష్యత్తులో ఆ వ్యాధులు రాకుండా రోగనిరోధక వ్యవస్థను ముందుగానే సన్నద్ధం చేయడానికి ఇచ్చే జీవ సంబంధిత పదార్థాలే వ్యాక్సిన్లు. 'వ్యాక్సిన్' అనే పదం లాటిన్ పదం Vacca (ఆవు) నుండి వచ్చింది.

వ్యాక్సిన్లు – ముఖ్య శాస్త్రవేత్తలు & ఆవిష్కరణలు

శాస్త్రవేత్త	ఆవిష్కరణ / వ్యాక్సిన్	విశేషాలు
ఎడ్వర్డ్ జెన్నర్ (1796)	మశూచి (Smallpox) టీకా	ప్రపంచంలో మొట్టమొదటి టీకాను కనుగొన్నాడు. ఈయన్ను "రోగనిరోధక శాస్త్ర పితామహుడు" (Father of Immunology) అంటారు.
లూయీ పాశ్చర్	రేబీస్ (పిచ్చికుక్క కాటు), ఆంథ్రాక్స్, కలరా టీకాలు	"వ్యాక్సిన్" అనే పదాన్ని మొదటిసారిగా ఉపయోగించాడు.
జోనాస్ సాక్ (1952)	పోలియో ఇంజెక్షన్ టీకా (IPV)	ఇనాక్టివేటెడ్ (చంపబడిన) పోలియో వైరస్‌తో తయారుచేశారు.
ఆల్బర్ట్ సాబిన్ (1957-1961)	ఓరల్ పోలియో చుక్కల మందు (OPV)	నోటి ద్వారా వేసే పోలియో వ్యాక్సిన్ (లైవ్ అటెన్యుయేటెడ్).
కాల్మెట్ & గ్వెరిన్ (1921)	BCG (బాసిల్లస్ కాల్మెట్ గ్వెరిన్)	క్షయ (Tuberculosis - TB) వ్యాధి నివారణకు ఇచ్చే టీకా.

వ్యాక్సిన్ల రకాలు (Types of Vaccines)

• లైవ్ అటెన్యుయేటెడ్ వ్యాక్సిన్లు (బలహీనపరిచిన సజీవ క్రిములు):
  • వ్యాధికారక శక్తిని తగ్గించి, రోగనిరోధక శక్తిని ప్రేరేపించేలా తయారుచేస్తారు.
  • ఉదాహరణలు: BCG (క్షయ), OPV (సాబిన్ పోలియో), MMR (మీసిల్స్, మంప్స్, రుబెల్లా), రోటా వైరస్.
• కిల్డ్ / ఇనాక్టివేటెడ్ వ్యాక్సిన్లు (చంపబడిన క్రిములు):
  • వేడి లేదా రసాయనాల ద్వారా పూర్తిగా నిర్వీర్యం చేసిన సూక్ష్మజీవులను ఉపయోగిస్తారు.
  • ఉదాహరణలు: IPV (సాక్ పోలియో), కలరా, రేబీస్, హెపటైటిస్-A.
• టాక్సాయిడ్లు (Toxoids - విషహారకాలు):
  • బ్యాక్టీరియా విడుదల చేసే హానికర విషపదార్థాల (Toxins) ప్రభావాన్ని తొలగించి తయారుచేస్తారు.
  • ఉదాహరణలు: టెటానస్ టాక్సాయిడ్ (TT - ధనుర్వాతం), డిఫ్తీరియా టాక్సాయిడ్.
• సబ్-యూనిట్ / రీకాంబినెంట్ DNA వ్యాక్సిన్లు:
  • సూక్ష్మజీవిలోని నిర్దిష్ట ప్రోటీన్ భాగాన్ని మాత్రమే జెనెటిక్ ఇంజనీరింగ్ ద్వారా వేరుచేసి తయారుచేస్తారు.
  • ఉదాహరణ: హెపటైటిస్-B వ్యాక్సిన్ (ఈస్ట్ కణాలను ఉపయోగించి తయారుచేస్తారు).
• సంయుక్త టీకాలు (Combination Vaccines):
  • DPT (ట్రిపుల్ యాంటిజెన్): డిఫ్తీరియా (కంఠసర్పి), పెర్టుసిస్ (కోరింత దగ్గు), టెటనస్ (ధనుర్వాతం).
  • పెంటావాలెంట్ టీకా: DPT + హెపటైటిస్-B + Hib (హీమోఫిలస్ ఇన్‌ఫ్లుయెంజా టైప్-B).

యాంటీబయోటిక్స్ (సూక్ష్మజీవ నాశకాలు)

హానికర సూక్ష్మజీవుల (ముఖ్యంగా బ్యాక్టీరియా) పెరుగుదలను అరికట్టేందుకు లేదా వాటిని నశింపజేసేందుకు ఇతర సూక్ష్మజీవుల (శిలీంధ్రాలు, బ్యాక్టీరియా) నుండి తయారుచేసే రసాయన పదార్థాలను యాంటీబయోటిక్స్ అంటారు.

• ముఖ్య ఆవిష్కరణలు:
  • అలెగ్జాండర్ ఫ్లెమింగ్ (1929): పెన్సిలియం నోటేటం అనే శిలీంధ్రం నుండి ప్రపంచంలోనే మొట్టమొదటి యాంటీబయోటిక్ అయిన "పెన్సిలిన్" ను కనుగొన్నాడు. దీనిని "అద్భుత ఔషధం" (Wonder Drug) అని పిలుస్తారు.
  • హోవార్డ్ ఫ్లోరీ & ఎర్నెస్ట్ చైన్: పెన్సిలిన్‌ను శుద్ధి చేసి ఔషధంగా విస్తృత వినియోగంలోకి తెచ్చారు (1945లో ఫ్లెమింగ్‌తో కలిసి వీరికి నోబెల్ బహుమతి లభించింది).
  • సెల్మాన్ వాక్స్‌మ్యాన్: స్ట్రెప్టోమైసిన్ అనే యాంటీబయోటిక్‌ను కనుగొన్నాడు మరియు "యాంటీబయోటిక్" అనే పదాన్ని ప్రతిపాదించాడు.
  • డాక్టర్ ఎల్లాప్రగడ సుబ్బారావు: ఆరియోమైసిన్ (టెట్రాసైక్లిన్ రకం) ఆవిష్కరణలో కీలకపాత్ర పోషించారు.

ముఖ్యమైన యాంటీబయోటిక్స్ – వాటి ఉత్పత్తి వనరులు

యాంటీబయోటిక్ పేరు	ఉత్పత్తి చేసే సూక్ష్మజీవి	సూక్ష్మజీవి వర్గం
పెన్సిలిన్	పెన్సిలియం నోటేటం / పి. క్రైసోజీనం	శిలీంధ్రం (Fungi)
స్ట్రెప్టోమైసిన్	స్ట్రెప్టోమైసెస్ గ్రిసియస్	బ్యాక్టీరియా (ఆక్టినోమైసిట్స్)
ఆరియోమైసిన్ (క్లోర్‌టెట్రాసైక్లిన్)	స్ట్రెప్టోమైసెస్ ఆరియోఫేసియన్స్	బ్యాక్టీరియా
ఎరిత్రోమైసిన్	స్ట్రెప్టోమైసెస్ ఎరిత్రస్	బ్యాక్టీరియా
క్లోరోమైసిటిన్ (క్లోరాంఫెనికాల్)	స్ట్రెప్టోమైసెస్ వెనిజులే	బ్యాక్టీరియా

TET పరీక్షార్థుల కోసం ముఖ్య గమనికలు

• యాంటీబయోటిక్స్ బ్యాక్టీరియా మరియు శిలీంధ్రాల వల్ల వచ్చే ఇన్ఫెక్షన్లపై మాత్రమే పనిచేస్తాయి; వైరస్‌ల వల్ల వచ్చే జలుబు, ఫ్లూ, పోలియో వంటి వ్యాధులపై పనిచేయవు.
• డాక్టర్ సలహా లేకుండా యాంటీబయోటిక్స్ అతిగా వాడటం వల్ల శరీరంలోని బ్యాక్టీరియా వాటికి నిరోధకతను (Antibiotic Resistance) పెంచుకుంటుంది.

Practice Test 

https://guruvu.co.in/tet/microbes.php