టెట్ (TET / DSC) సైకాలజీ: స్మృతి – విస్మృతి (Memory & Forgetting) Notes and Test

టెట్ (TET / DSC) సైకాలజీ: స్మృతి – విస్మృతి (Memory & Forgetting)

1. స్మృతి (Memory)

గతంలో నేర్చుకున్న లేదా అనుభవించిన విషయాలను మనసులో నిలుపుకొని, అవసరమైనప్పుడు తిరిగి గుర్తుకు తెచ్చుకునే మానసిక ప్రక్రియను స్మృతి అంటారు.

 * ముఖ్య నిర్వచనాలు:

   * ఉడ్‌వర్త్ (Woodworth): "గతంలో నేర్చుకున్న విషయాలను జ్ఞాపకం చేసుకోవడమే స్మృతి."

   * రైబర్న్ (Ryburn): "గత అనుభవాలను యథాతథంగా మనస్సులోకి తెచ్చుకోవడమే స్మృతి."

   * స్టౌట్ (Stout): "స్మృతి అనేది ఒక ఆదర్శ పునరుత్పాదక ప్రక్రియ."

2. స్మృతిలోని ముఖ్య దశలు / మూలకాలు (Stages of Memory)

స్మృతి ప్రక్రియ ప్రధానంగా 4 సోపానాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది:

 * అభ్యసనం (Learning / Registration): విషయాలను మొదట గ్రహించి నేర్చుకోవడం.

 * ధారణ (Retention / Storage): నేర్చుకున్న విషయాన్ని నాడీ మండలంలో లేదా మనస్సులో నిల్వ ఉంచడం.

 * పునఃస్మరణ (Recall / Retrieval): నిల్వ ఉన్న విషయాన్ని అవసరమైనప్పుడు జ్ఞాపకానికి తెచ్చుకోవడం (బాహ్య ప్రేరణలు లేకుండా).

 * గుర్తింపు (Recognition): గతంలో నేర్చుకున్న అంశం కంటిముందు కనిపించినప్పుడు దానిని సరిగ్గా గుర్తించడం.

> గమనిక: ధారణ సమర్థతలో గుర్తింపు > పునఃస్మరణ. (పునఃస్మరణ కంటే గుర్తింపు సులభం).

3. స్మృతి రకాలు (Types of Memory)

 * జ్ఞానేంద్రియ స్మృతి (Sensory Memory): సమాచారం సెకను లేదా అర సెకను కంటే తక్కువ సమయం మాత్రమే ఉంటుంది (ఉదా: మెరుపును చూడటం).

 * స్వల్పకాలిక స్మృతి (Short-Term Memory - STM): 20 నుండి 30 సెకన్లు మాత్రమే సమాచారం ఉంటుంది. దీనిని వర్కింగ్ మెమరీ అని కూడా అంటారు.

   * జార్జ్ మిల్లర్ మ్యాజికల్ నంబర్: 7 \pm 2 (5 నుండి 9 అంశాలు).

 * దీర్ఘకాలిక స్మృతి (Long-Term Memory - LTM): సమాచారం రోజుల తరబడి, సంవత్సరాల పాటు శాశ్వతంగా నిల్వ ఉంటుంది.

   * ఎపిసోడిక్ స్మృతి (Episodic): వ్యక్తిగత జీవిత అనుభవాలు/సంఘటనలు.

   * సెమాంటిక్ స్మృతి (Semantic): సూత్రాలు, నిజాలు, భాష, అర్థాలు.

   * ప్రొసీజరల్ స్మృతి (Procedural): నైపుణ్యాలు (ఉదా: సైకిల్ తొక్కడం, ఈత కొట్టడం).

 * క్రియాత్మక స్మృతి (Active Memory): ప్రయత్నపూర్వకంగా గుర్తుకు తెచ్చుకోవడం.

 * నిష్క్రియాత్మక స్మృతి (Passive Memory): ఎటువంటి శ్రమ లేకుండా అప్రయత్నంగా గుర్తుకు రావడం.

 * బట్టీ స్మృతి (Rote Memory): అర్థం చేసుకోకుండా కేవలం కంఠస్థం చేయడం.

 * తార్కిక స్మృతి (Logical Memory): విషయాలను అర్థం చేసుకుని గుర్తుపెట్టుకోవడం (ఉత్తమమైనది).

 * రెడ్-ఇంటిగ్రేటివ్ స్మృతి (Redintegrative Memory): ఒక చిన్న క్లూ లేదా భాగాన్ని చూసి మొత్తం సంఘటనను గుర్తుకు తెచ్చుకోవడం.

4. ధారణను కొలిచే పద్ధతులు (Methods of Measuring Retention)

ఎ) పునఃస్మరణ పద్ధతి (Recall Method):

గతంలో నేర్చుకున్న అంశాలను ఎలాంటి క్లూస్ లేకుండా గుర్తుకు తెచ్చుకోవడం.

బి) గుర్తింపు పద్ధతి (Recognition Method):

అంశాలు ఎదురుగా ఉన్నప్పుడు సరైన దాన్ని ఎంపిక చేయడం (ఉదా: Multiple Choice Questions).

సి) పునః అభ్యసన పద్ధతి / పొదుపు పద్ధతి (Relearning / Saving Method):

 * దీనిని రూపొందించినది: హెర్మన్ ఎబ్బింగ్‌హాస్ (Hermann Ebbinghaus).

 * ఇది అత్యంత సున్నితమైన, ఖచ్చితమైన పద్ధతి.

   

డి) పునర్నిర్మాణ పద్ధతి (Reconstruction Method):

గతంలో నేర్చుకున్న అంశాల క్రమం చెదిరినప్పుడు, వాటిని సరైన క్రమంలో తిరిగి పేర్చడం (ఉదా: జంబుల్డ్ వర్డ్స్, పజిల్స్).

5. విస్మృతి (Forgetting)

నేర్చుకున్న విషయాన్ని అవసరమైనప్పుడు మనస్సులోకి తెచ్చుకోలేకపోవడాన్ని లేదా ధారణలో లోపాన్ని విస్మృతి అంటారు.

 * ఎబ్బింగ్‌హాస్ విస్మృతి వక్రరేఖ (Forgetting Curve):

   * విస్మృతిపై మొట్టమొదట శాస్త్రీయ ప్రయోగాలు చేసినది ఎబ్బింగ్‌హాస్ (అర్థరహిత పదాలతో - Nonsense Syllables).

   * విస్మృతి అనేది అభ్యసనం పూర్తయిన వెంటనే వేగంగా జరిగి, కాలం గడిచేకొద్దీ క్రమంగా నెమ్మదిస్తుంది.

   * 20 నిమిషాల్లో సుమారు 47% మర్చిపోతారు; 24 గంటల్లో దాదాపు 66% మర్చిపోతారు.

6. విస్మృతికి గల ముఖ్య కారణాలు / సిద్ధాంతాలు

 * ఉపయోగించకపోవడం / క్షీణత సిద్ధాంతం (Disuse / Decay Theory):

   * ప్రతిపాదకుడు: థార్న్‌డైక్.

   * నేర్చుకున్న అంశాన్ని ఎక్కువ కాలం ఉపయోగించకపోవడం వల్ల నాడీ ముద్రలు (Memory traces) క్షీణించిపోతాయి.

 * అవరోధ సిద్ధాంతం (Interference Theory):

   * పురోగమన అవరోధం (Proactive Interference): పాత అభ్యసనం కొత్త అభ్యసనాన్ని గుర్తుకు తెచ్చుకోవడానికి అడ్డంకిగా మారడం (ఉదా: పాత ఫోన్ నంబర్ గుర్తుండి కొత్త నంబర్ గుర్తుకు రాకపోవడం).

   * తిరోగమన అవరోధం (Retroactive Interference): కొత్త అభ్యసనం పాత అభ్యసనాన్ని మర్చిపోయేలా చేయడం (ఉదా: ఈ రోజు చదివిన లెసన్ వల్ల నిన్న చదివిన లెసన్ మర్చిపోవడం).

 * దమనం / ప్రేరేపిత విస్మృతి (Repression / Motivated Forgetting):

   * ప్రతిపాదకుడు: సిగ్మండ్ ఫ్రాయిడ్.

   * బాధాకరమైన, భయానకమైన, అవమానకరమైన అనుభవాలను చేతన నుండి అచేతనంలోకి నెట్టివేసి కావాలనే మర్చిపోవడం.

 * మానసిక అఘాతం (Amnesia): తలకు దెబ్బ తగలడం లేదా తీవ్రమైన షాక్ వల్ల జ్ఞాపకశక్తి కోల్పోవడం.

 * పరిస్థితుల మార్పు (Lack of Retrieval Cues): నేర్చుకున్న వాతావరణానికి, గుర్తుకు తెచ్చుకోవాల్సిన వాతావరణానికి పొంతన లేకపోవడం.

7. స్మృతిని పెంపొందించే పద్ధతులు (Mnemonic Devices & Techniques)

 * చంకింగ్ (Chunking): సమాచారాన్ని చిన్న చిన్న సమూహాలుగా విభజించడం (ఉదా: 10 అంకెల మొబైల్ నంబర్‌ను 5-5 లేదా 4-3-3 గా గుర్తుపెట్టుకోవడం).

 * జ్ఞాపక సాధనాలు (Mnemonics): సంక్షిప్త నామాలు ఉపయోగించడం (ఉదా: VIBGYOR).

 * కీ వర్డ్ పద్ధతి (Key-word method): కీలక పదాలతో అనుసంధానం చేయడం.

 * SQ3R పద్ధతి: Survey, Question, Read, Recite, Review (ఫ్రాన్సిస్ రాబిన్సన్).

 * అతి అభ్యసనం (Overlearning): అవసరమైన దానికంటే ఎక్కువ సార్లు సాధన చేయడం.

 * విరామ పద్ధతి (Spaced Repetition): మధ్యమధ్యలో విరామం ఇస్తూ చదవడం.

టెట్ పరీక్ష దృష్ట్యా ముఖ్యమైన బిట్స్ (Quick Revision Points):

 * అర్థరహిత పదాలను (Nonsense Syllables) రూపొందించి స్మృతిపై ప్రయోగం చేసినది – ఎబ్బింగ్‌హాస్

 * 'దమనం' అనేది ఏ శాస్త్రవేత్త భావన – సిగ్మండ్ ఫ్రాయిడ్

 * ధారణను కొలవడానికి అత్యంత సున్నితమైన పద్ధతి – పొదుపు పద్ధతి (Relearning)

 * పాత జ్ఞానం కొత్త జ్ఞానానికి ఆటంకం కలిగిస్తే – పురోగమన అవరోధం

 * కొత్త జ్ఞానం పాత జ్ఞానాన్ని మర్చిపోయేలా చేస్తే – తిరోగమన అవరోధం

 * స్వల్పకాలిక స్మృతి పరిమితి (మ్యాజికల్ నంబర్) – 7 \pm 2 (జార్జ్ మిల్లర్)

 

Test