TET DSC Biology Notes and Practice on Plants మొక్కలు, ప్రత్యుత్పతి, పోషణ

మొక్కల భాగాలు - విధులు

 * వేరు వ్యవస్థ: 

మొక్కను నేలలో నిలపడం, నేల నుండి నీరు, ఖనిజ లవణాలను శోషించడం ప్రధాన విధి.

   * తల్లివేరు వ్యవస్థ: 

ప్రధాన వేరు ఉండి, ఉపవేర్లు ఉంటాయి (ఉదా: ద్విదళబీజాలు - వేప, చిక్కుడు).

   * పీచువేరు వ్యవస్థ:

 కాండం పీఠభాగం నుండి గుంపుగా వేర్లు వస్తాయి (ఉదా: ఏకదళబీజాలు - వరి, జొన్న).

   * వేరు రూపాంతరాలు:

 ఆహార నిల్వ (క్యారెట్, ముల్లంగి), యాంత్రిక ఆధారం (మర్రి ఊడలు), శ్వాసక్రియ (మాంగ్రూవ్ మొక్కల న్యుమటోఫోర్లు).

 * కాండం: 

శాఖలు, ఆకులు, పుష్పాలను మోస్తూ, వేర్ల నుండి నీటిని, ఆకుల నుండి ఆహారాన్ని మొక్క భాగాలకు రవాణా చేస్తుంది.

   * కాండ రూపాంతరాలు: 

దుంప కాండం (బంగాళాదుంప), కొమ్ము (పసుపు, అల్లం), కందం (కంద), రన్నర్లు (గడ్డి), టెండ్రిల్స్/నార తీగలు (ద్రాక్ష).

 * పత్రం: 

పత్రహరితం సాయంతో కిరణజన్య సంయోగక్రియ జరపడం, పత్రరంధ్రాల ద్వారా వాయు మార్పిడి మరియు భాష్పోత్సేకం (నీటి ఆవిరి విడుదల) చేయడం.

   * భాగాలు: 

పత్రపీఠం, పత్రవృంతం, పత్రదళం (ఈనెల వ్యాపనం: సమాంతర ఈనెల వ్యాపనం - ఏకదళబీజాలు; జాలాకార ఈనెల వ్యాపనం - ద్విదళబీజాలు).

 * పుష్పం (ప్రత్యుత్పత్తి భాగం): 

నాలుగు వలయాలు ఉంటాయి.

   * రక్షక పత్రాలు (రక్షణ)

   * ఆకర్షణ పత్రాలు (కీటకాలను ఆకర్షించడం)

   * కేసరావళి (పురుష ప్రత్యుత్పత్తి భాగం - పరాగకోశాలు, పరాగరేణువులు)

   * అండకోశం (స్త్రీ ప్రత్యుత్పత్తి భాగం - కీలాగ్రం, కీలము, అండాశయం).

విత్తన వ్యాప్తి విధానాలు

 * గాలి ద్వారా (Anemochory): 

తేలికగా, రెక్కలు లేదా వెంట్రుకలు వంటి నిర్మాణాలు ఉంటాయి (ఉదా: జిల్లేడు, సింకోనా, గడ్డి విత్తనాలు, డాండెలైన్).

 * నీటి ద్వారా (Hydrochory): 

తేలియాడే విధంగా పీచు లేదా గాలి గదులు ఉంటాయి (ఉదా: కొబ్బరి, తామర).

 * జంతువులు/పక్షుల ద్వారా (Zoochory):

 కొక్కేలు, ముళ్ళు, జిగురు పదార్థాలు లేదా తినదగిన గుజ్జు కలిగి ఉంటాయి (ఉదా: పల్లేరు, బంకజింక, జామ, టమాటా).

 * యాంత్రిక పద్ధతి / పండ్ల పేలుడు (Autochory):

 ఎండిన కాయలు పగిలి విత్తనాలు దూరంగా విసరబడతాయి (ఉదా: బెండ, ఆవాలు, చిక్కుడు, బాల్సమ్/గుంటకలగర).

మొక్కల నుండి లభించే పీచు పదార్థాలు (Fibers)

 * విత్తన పీచులు: పత్తి (విత్తన ఉపరితల రోమాలు - సెల్యులోజ్), బూరుగు.

 * కాండం/బాస్ట్ పీచులు (ఫ్లోయం నారలు): జనపనార (Jute), గోగు (Mesta), అవిసె (Flax).

 * ఫల కవచ పీచులు: కొబ్బరి పీచు (Coir - మీసోకార్ప్ నుండి వస్తుంది).

 * పత్ర పీచులు: కలబంద (Agave).

మొక్కలలో ప్రత్యుత్పత్తి

 * శాఖీయ ప్రత్యుత్పత్తి: వేర్లు, కాండం, పత్రాల ద్వారా కొత్త మొక్కలు ఏర్పడటం.

   * సహజ పద్ధతులు: వేర్లు (కరివేపాకు, డాలియా), కాండం (బంగాళాదుంప కన్నులు, ఉల్లి లలాటం), పత్రాలు (రణపాల / బ్రయోఫిల్లమ్).

   * కృత్రిమ పద్ధతులు: ఛేదనం (Cutting - గులాబీ), అంటుకట్టుట (Grafting - మామిడి), దాపనం (Layering - జాజి, మల్లె), కణజాల వర్ధనం (Tissue Culture).

 * అలైంగిక ప్రత్యుత్పత్తి:

 సంయోగబీజాల కలయిక లేకుండా సిద్ధబీజాలు (Spores - ఫెర్న్, మాస్, రైజోపస్), విచ్ఛిత్తి, మొగ్గతొడగడం (Budding - ఈస్ట్) ద్వారా జరుగుతుంది.

 * లైంగిక ప్రత్యుత్పత్తి: పరాగసంపర్కం \rightarrow ఫలదీకరణం \rightarrow సంయుక్తబీజం \rightarrow విత్తనం ఏర్పడుతుంది.

   * స్వపరాగసంపర్కం: ఒకే పుష్పంలో లేదా ఒకే మొక్కలోని పుష్పాల మధ్య జరుగుతుంది.

   * పరపరాగసంపర్కం: వేర్వేరు మొక్కల పుష్పాల మధ్య గాలి, నీరు, కీటకాల ద్వారా జరుగుతుంది.

జీవక్రియలు (పోషణ, కిరణజన్య సంయోగక్రియ, శ్వాసక్రియ, విసర్జన)

పోషణ (Nutrition):

 * స్వయంపోషకాలు: ఆకుపచ్చని మొక్కలు.

 * పరపోషకాలు: పరాన్నజీవులు (కస్కూటా - హాస్టోరియాల ద్వారా ఆహార శోషణ), పూతికాహారులు (పుట్టగొడుగులు, ఈస్ట్), కీటకాహార మొక్కలు (నైట్రోజన్ లోపం ఉన్న నేలల్లో పెరుగుతాయి - నెపంథిస్, డ్రోసిరా, యుట్రిక్యులేరియా).

కిరణజన్య సంయోగక్రియ (Photosynthesis):

 * సమీకరణం: 6\text{CO}_2 + 12\text{H}_2\text{O} \xrightarrow[\text{పత్రహరితం}]{\text{సూర్యకాంతి}} \text{C}_6\text{H}_{12}\text{O}_6 + 6\text{H}_2\text{O} + 6\text{O}_2\uparrow

 * కాంతి చర్య: హరితరేణువు లోని థైలకాయిడ్ (గ్రాణా) లో జరుగుతుంది. నీటి అణువు విచ్ఛిన్నమై (O_2 విడుదల), ATP, \text{NADPH} ఏర్పడతాయి (రాబర్ట్ హిల్ కనుగొన్నారు).

 * నిష్కాంతి చర్య: హరితరేణువు లోని ఆవరణిక (స్ట్రోమా) లో జరుగుతుంది. \text{CO}_2 క్షయకరణం చెంది గ్లూకోజ్ తయారవుతుంది (మెల్విన్ కాల్విన్ సైకిల్).

శ్వాసక్రియ (Respiration):

 * గ్లూకోజ్ ఆక్సిజన్ సమక్షంలో విచ్ఛిన్నమై శక్తి (\text{ATP} రూపంలో) విడుదలయ్యే ప్రక్రియ.

 * సైటోప్లాజంలో గ్లైకాలసిస్, మైటోకాండ్రియాలో క్రెబ్స్ వలయం జరుగుతాయి. 1 గ్లూకోజ్ అణువు నుండి 38 \text{ ATP} (నికరంగా 36 \text{ ATP}) లభిస్తాయి.

విసర్జన (Excretion):

 * ప్రాథమిక జీవక్రియోత్పన్నాలు: పిండిపదార్థాలు, ప్రోటీన్లు, కొవ్వులు.

 * ద్వితీయ జీవక్రియోత్పన్నాలు (ఆర్థికంగా ఉపయోగపడే విసర్జక పదార్థాలు):

   * ఆల్కలాయిడ్లు: క్వినైన్ (మలేరియా మందు - సింకోనా బెరడు), నికోటిన్ (పొగాకు వేర్లు), నింబిన్ (వేప), మార్ఫిన్/కొకైన్ (నల్లమందు).

   * టానిన్లు (తోళ్ళ శుద్ధి), రెసిన్లు (వార్నిష్‌లు - పైనస్), జిగుర్లు (అకేసియా), లేటెక్స్ (రబ్బరు - హెవియా బ్రెజిలియన్సిస్).

వ్యవసాయం, పంట తెగుళ్లు మరియు చీడపీడల నివారణ

వ్యవసాయ దశలు:

నేలను సిద్ధం చేయడం (దున్నడం) \rightarrow విత్తనాలు ఎంపిక/విత్తడం \rightarrow ఎరువులు వేయడం \rightarrow నీటిపారుదల \rightarrow కలుపు తీత \rightarrow పంట కోత \rightarrow నిల్వ.

ముఖ్యమైన పంట తెగుళ్లు (Plant Diseases):

| తెగులు పేరు | కారణమయ్యే కారకం | ప్రభావిత పంట |

|---|---|---|

| అగ్గి తెగులు (Blast) | శిలీంధ్రం (Pyricularia oryzae) | వరి |

| టిక్కా తెగులు (Tikka) | శిలీంధ్రం (Cercospora) | వేరుశనగ |

| ఎర్రకుళ్లు తెగులు (Red rot) | శిలీంధ్రం (Colletotrichum) | చెరకు |

| కాటుక తెగులు (Smut) | శిలీంధ్రం (Ustilago) | జొన్న, గోధుమ |

| సిట్రస్ కాంకర్ (గజ్జి తెగులు) | బ్యాక్టీరియా (Xanthomonas) | నిమ్మ జాతులు |

| బ్యాక్టీరియల్ బ్లైట్ (ఎండ తెగులు) | బ్యాక్టీరియా (Xanthomonas oryzae) | వరి |

| పల్లాకు తెగులు (Yellow Vein Mosaic) | వైరస్ (తెల్లదోమ ద్వారా వ్యాప్తి) | బెండ |

| పొగాకు మొజాయిక్ (TMV) | వైరస్ | పొగాకు |

చీడపీడల సమగ్ర నివారణ చర్యలు (IPM):

 * యాంత్రిక పద్ధతులు: లింగాకర్షక బుట్టలు (Pheromone traps), పసుపు/నీలి రంగు జిగురు బోర్డులు ఏర్పాటు చేయడం, గుడ్ల సముదాయాలను ఏరి నాశనం చేయడం.

 * జీవ నియంత్రణ పద్ధతులు: హానికర పురుగులను తినే మిత్రపురుగులు (లేడీబర్డ్ బీటిల్స్, ట్రైకోగ్రామా పరాన్నజీవులు) వాడకం; ట్రైకోడెర్మా విరిడి, బాసిల్లస్ తురింజియెన్సిస్ (Bt), వేప సంబంధిత కషాయాల (నీమ్ ఆయిల్) వినియోగం.

 * వ్యవసాయ పద్ధతులు: పంట మార్పిడి (Crop rotation), మిశ్రమ పంటల సాగు (బంతి మొక్కలను ఎర పంటగా వాడటం), తెగుళ్లను తట్టుకునే వంగడాల ఎంపిక.

 * రసాయన నివారణ: పురుగుమందులు (మోనోక్రోటోఫాస్, క్లోరిపైరిఫాస్), శిలీంధ్రనాశినులు (బోర్డో మిశ్రమం, కార్బండిజం, మాంకోజెబ్) సిఫార్సు చేసిన మోతాదులోనే వాడటం.