సంధులు, సూత్రాలు, ఉదాహరణలు మరియు కీలకాంశాల సమగ్ర నోట్స్ & Practice Test

టెట్ (TET) పరీక్షార్థుల కోసం తెలుగు వ్యాకరణంలోని ముఖ్యమైన సంధులు, సూత్రాలు, ఉదాహరణలు మరియు కీలకాంశాల సమగ్ర నోట్స్

సంధి - ప్రాథమిక భావనలు

 * సంధి నిర్వచనం: "పూర్వ పర స్వరంబులకుం బర స్వరంబేకాదేశంబగుట సంధి యనంబడు."

   * పూర్వ స్వరం: మొదటి పదంలోని చివరి అచ్చు.

   * పర స్వరం: రెండవ పదంలోని మొదటి అచ్చు.

   * ఏకాదేశం: రెండు అచ్చుల స్థానంలో ఒకే అచ్చు రావడం.

 * ఆగమం: ఉన్న అక్షరాలను చెరపకుండా అదనంగా ఒక అక్షరం వచ్చి చేరడం (మిత్రుని వంటిది).

 * ఆదేశం: ఉన్న అక్షరాన్ని తొలగించి దాని స్థానంలో మరొక అక్షరం రావడం (శత్రువు వంటిది).

 * సంధి కార్యాలు (4 రకాలు):

   * నిత్యం: సంధి తప్పక జరుగుట.

   * నిషేధం: సంధి ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ జరగకపోవుట.

   * వైకల్పికం / విభాష: సంధి ఒకసారి జరిగి, మరొకసారి జరగకపోవుట (రెండు రూపాలు ఏర్పడతాయి).

   * బహుళం: సంధి నిత్యం, నిషేధం, వైకల్పికం, అన్యకార్యం అనే నాలుగు విధాలుగా ప్రవర్తించుట.

1. ముఖ్యమైన తెలుగు సంధులు

1. ఉత్వ సంధి (ఉకార సంధి)

 * సూత్రం: ఉత్తునకు (హ్రస్వమైన 'ఉ' కారమునకు) అచ్చు పరమైనపుడు సంధి నిత్యము.

 * ఉదాహరణలు:

   * రాముడు + అతడు = రాముడతడు

   * మనము + ఉంటిమి = మనముంటిమి

   * చూచుట + ఎట్లు = చూచుటెట్లు

2. ఇత్వ సంధి (ఇకార సంధి)

 * సూత్రాలు:

   * ఏమ్యాదుల (ఏమి, మరి, కి, షష్ఠీ ప్రత్యయం...) ఇత్తునకు సంధి వైకల్పికము.

   * క్రియాపదాలలోని ఇత్తునకు సంధి వైకల్పికము.

   * మధ్యమ పురుష క్రియలలోని 'ఇ' కారానికి సంధి నిత్యము.

 * ఉదాహరణలు:

   * ఏమి + అది = ఏమది / ఏమియది

   * వచ్చిరి + ఇప్పుడు = వచ్చిరిప్పుడు / వచ్చిరియిప్పుడు

   * ఏది + ఏది = ఏదేది / ఏదియేది

3. అత్వ సంధి (అకార సంధి)

 * సూత్రం: బహువ్రీహి సమాసంబునందు అత్తునకు సంధి వైకల్పికము. ప్రథమేతర విభక్తులలోని అకారానికి సంధి బహుళముగా నగును. (స్త్రీవాచక తత్సమ పదాలకు సంధి నిషేధం).

 * ఉదాహరణలు:

   * మేన + అత్త = మేనత్త

   * చింత + ఆకు = చింతాకు

   * సీత + అమ్మ = సీతమ్మ

4. యడాగమ సంధి

 * సూత్రం: సంధి లేని చోట స్వరంబు కంటె పరంబైన స్వరంబునకు 'య' కారము ఆగమమగును (య్ + అచ్చు = యడాగమం).

 * ఉదాహరణలు:

   * మా + అమ్మ = మాయమ్మ

   * వెల + ఆలు = వెలయాలు

   * హరి + అతడు = హరియతడు

5. గసడదవాదేశ సంధి

 * సూత్రాలు:

   * ప్రథమా విభక్తి మీది పరుషములకు (క, చ, ట, త, ప) 'గ, స, డ, ద, వ' లు బహుళముగా నగు.

   * ద్వంద్వ సమాసములోని మొదటి పదం మీది పరుషములకు 'గ, స, డ, ద, వ' లు క్రమముగా ఆదేశమగును.

 * ఉదాహరణలు:

   * వాడు + కొట్టె = వాడుగొట్టె

   * కూర + కాయ = కూరగాయ

   * తల్లి + దండ్రులు = తల్లిదండ్రులు

   * పాలు + పెరుగు = పాలువెరుగు

   * కాలు + చేయి = కాలుసేయి

6. సరళాదేశ సంధి (ద్రుతప్రకృతిక సంధి)

 * సూత్రాలు:

   * ద్రుతప్రకృతికము మీది పరుషములకు సరళములు (గ, జ, డ, ద, బ) ఆదేశమగును.

   * ఆదేశ సరళములకు ముందున్న ద్రుతమునకు బిందు సంశ్లేషలు విభాషనగు.

 * ఉదాహరణలు:

   * పూచెన్ + కలువలు = పూచెంగలువలు / పూచెన్గలువలు / పూచెఁగలువలు

   * చేసెన్ + టక్కు = చేసెండక్కు / చేసెన్డక్కు

   * కనెన్ + తుద = కనెందుద / కనెన్దుద

7. త్రిక సంధి

 * నిర్వచనం: 'ఆ, ఈ, ఏ' అనే సర్వనామాలను 'త్రికములు' అంటారు.

 * సూత్రాలు:

   * త్రికము మీది అసంయుక్త హల్లునకు ద్విత్వంబగు.

   * ద్విరుక్తమైన హల్లు పరమైనపుడు ఆచ్ఛిక దీర్ఘానికి హ్రస్వమగును.

 * ఉదాహరణలు:

   * ఆ + కన్య = అక్కన్య

   * ఈ + విధము = ఇవ్విధము

   * ఏ + లోకము = ఎల్లోకము

8. ఆమ్రేడిత సంధి

 * నిర్వచనం: ఒకే పదం రెండుసార్లు పలికినపుడు రెండవ పదాన్ని ఆమ్రేడితం అంటారు.

 * సూత్రాలు:

   * అచ్చునకు ఆమ్రేడితం పరమైతే సంధి తరచుగా నగు.

   * 'అది, అవి' మొదలైన పదాలకు, కడాదులకు ఆమ్రేడితం పరమైనపుడు మొదటి పదం స్థానంలో ద్విరుక్త టకారం (ట్ట) లేదా ఇతర మార్పులు జరుగును.

 * ఉదాహరణలు:

   * ఆహా + ఆహా = ఆహాహా

   * ఔరా + ఔరా = ఔరౌరా

   * కడ + కడ = కట్టకడ

   * కొన + కొన = కొట్టకొన

   * చివర + చివర = చిట్టచివర

9. రుగాగమ సంధి

 * సూత్రాలు:

   * పేదాది శబ్దములకు 'ఆలు' శబ్దము పరమైనపుడు కర్మధారయమునందు 'రుగాగమం' (ర్) వచ్చును.

   * కర్మధారయమునందు తత్సమ శబ్దములలోని ఉత్వమునకు 'ఆలు' పరమైనపుడు రుగాగమం వచ్చును.

 * ఉదాహరణలు:

   * పేద + ఆలు = పేదరాలు

   * బీద + ఆలు = బీదరాలు

   * గుణవంతుడు + ఆలు = గుణవంతురాలు

   * ధీరుడు + ఆలు = ధీరరాలు

10. టుగాగమ సంధి

 * సూత్రం: కర్మధారయమునందు ఉత్తునకు అచ్చు పరమైనపుడు 'టుగాగమంబగు' ('ట్' ఆగమంగా వస్తుంది).

 * ఉదాహరణలు:

   * చిరు + ఎలక = చిరుటెలుక

   * కరకు + అమ్ము = కరకుటమ్ము

   * నిలువు + అద్దము = నిలువుటద్దము

2. ముఖ్యమైన సంస్కృత సంధులు

| సంధి పేరు | సూత్ర వివరణ | ఉదాహరణలు |

|---|---|---|

| సవర్ణదీర్ఘ సంధి 

 అ, ఇ, ఉ, ఋ లకు అవే అచ్చులు పరమైనపుడు వాని దీర్ఘము ఏకాదేశమగును. | • దేవ + ఆలయము = దేవాలయము

• కవి + ఇంద్రుడు = కవీంద్రుడు

• భాను + ఉదయము = భానూదయము

• పితృ + ఋణము = పిత్రూణము |

| గుణ సంధి 

| అకారమునకు ఇ, ఉ, ఋ లు పరమైనపుడు క్రమముగా 'ఏ, ఓ, అర్' (గుణములు) లు ఆదేశమగును. | • రాజ + ఇంద్రుడు = రాజేంద్రుడు

• సూర్య + ఉదయము = సూర్యోదయము

• మహా + ఋషి = మహర్షి |

| వృద్ధి సంధి 

అకారమునకు ఏ, ఐ లు పరమైతే 'ఐ' కారము, ఓ, ఔ లు పరమైతే 'ఔ' కారము (వృద్ధులు) ఏకాదేశమగును. | • ఏక + ఏక = ఏకైక

• భవ + ఐక్యము = భవైక్యము

• దివ్య + ఔషధము = దివ్యౌషధము

• పరమ + ఔషధము = పరమౌషధము |

| యణాదేశ సంధి 

ఇ, ఉ, ఋ లకు అసవర్ణ అచ్చులు పరమైనపుడు క్రమముగా 'య్, వ్, ర్' (యణులు) లు ఆదేశమగును. | • అతి + అంతము = అత్యంతము

• ప్రతి + అక్షము = ప్రత్యక్షము

• అను + అయము = అన్వయము

• పితృ + ఆజ్ఞ = పిత్రాజ్ఞ |

| అనునాసిక సంధి 

వర్గ ప్రథమాక్షరములకు (క, చ, ట, త, ప) 'న', 'మ' లు పరమైనపుడు ఆయా వర్గ పంచమాక్షరములు (ఙ, ఞ, ణ, న, మ) వచ్చును. | • వాక్ + మయము = వాఙ్మయము

• జగత్ + నాథుడు = జగన్నాథుడు

• షట్ + ముఖుడు = షణ్ముఖుడు |

| జశ్త్వ సంధి 

 పరుషములకు (క, చ, ట, త, ప) అచ్చులు గాని, వర్గ తృతీయ, చతుర్థాక్షరాలు గాని పరమైతే జశ్త్వము (గ, జ, డ, ద, బ) వచ్చును. | • వాక్ + ఈశుడు = వాగీశుడు

• దిక్ + అంతము = దిగంతము

• అచ్ + అంతము = అజంతము |

| శ్చుత్వ సంధి 

సకార, త-వర్గములకు (త, థ, ద, ధ, న) శకార, చ-వర్గములు (చ, ఛ, జ, ఝ, ఞ) పరమైనపుడు క్రమంగా శకార, చ-వర్గములు ఆదేశమగును. | • సత్ + జన = సజ్జన

• శరత్ + చంద్రులు = శరచ్చంద్రులు

• మనస్ + శాంతి = మనశ్శాంతి |

టెట్ (TET) పరీక్షకు గుర్తుంచుకోవాల్సిన చిట్కాలు (Quick Revision Points):

 * పదం విడదీసేటప్పుడు: రెండు పదాలకు స్వతంత్రమైన, అర్థవంతమైన రూపం ఉండాలి.

 * గుణములు: ఏ, ఓ, అర్

 * వృద్ధులు: ఐ, ఔ

 * యణులు: య, ర, ల, వ

 * పరుషములు: క, చ, ట, త, ప

 * సరళములు: గ, జ, డ, ద, బ

 * అనునాసికములు: ఙ, ఞ, ణ, న, మ

 * ద్రుతం: 'న్' (నకార పొల్లు) ను ద్రుతం అంటారు. ద్రుతం చివర గల పదాలను 'ద్రుతప్రకృతికాలు' అంటారు.

Practice Test 

Practice Test