బోధనా దశలు - పూర్వ క్రియాత్మక , క్రియాత్మక మరియు ఉత్తర క్రియాత్మక దశలు

ప్రఖ్యాత విద్యావేత్త ఫిలిప్ డబ్ల్యూ. జాక్సన్ (Philip W. Jackson, 1968) బోధనా ప్రక్రియను శాస్త్రీయంగా విశ్లేషిస్తూ బోధనను మూడు ప్రధాన దశలుగా వర్గీకరించారు. TET/DSC పరీక్షల దృష్ట్యా ఈ మూడు దశల సమగ్ర నోట్స్:

1. పూర్వ క్రియాత్మక దశ (Pre-active Phase / ప్రణాళికా దశ)

తరగతి గదిలోకి ప్రవేశించడానికి ముందు ఉపాధ్యాయుడు చేసే సమగ్ర సన్నాహక ప్రక్రియ ఇది.

• స్వభావం: ఆలోచనాత్మకమైనది (Planning & Preparatory stage).
• ప్రధాన విధులు / అంశాలు:
  • లక్ష్యాల నిర్ధారణ (Fixing goals and objectives): బోధనాంశం ద్వారా సాధించాల్సిన సాధారణ లక్ష్యాలు, ప్రవర్తనా మార్పులు (స్పష్టీకరణలు) నిర్ణయించడం.
  • విషయ ఎంపిక (Selection of content): సిలబస్ ఆధారంగా విద్యార్థుల వయస్సు, మానసిక స్థాయికి తగిన విషయాన్ని ఎంచుకోవడం.
  • విషయ క్రమబద్ధీకరణ (Sequencing the content): విషయాన్ని సులభం నుండి కఠినానికి (Simple to Complex), తెలిసిన విషయాల నుండి తెలియని విషయాలకు అమర్చడం.
  • బోధనా పద్ధతులు & వ్యూహాల ఎంపిక: ఏ బోధనా పద్ధతి (కృత్యాధార, ఉపన్యాస, అన్వేషణ) వాడాలో మరియు అనువైన బోధనోపకరణాలు (TLM) ఏమిటో నిర్ణయించడం.
  • మూల్యాంకన సాధనాల రూపకల్పన: తరగతిలో అడగాల్సిన ప్రశ్నలు, వర్క్‌షీట్లను ముందే సిద్ధం చేసుకోవడం (Lesson Plan / Unit Plan తయారీ).

2. క్రియాత్మక / అంతర్ క్రియాత్మక దశ (Interactive Phase / అమలు దశ)

తరగతి గదిలో ఉపాధ్యాయుడు, విద్యార్థుల మధ్య ప్రత్యక్షంగా జరిగే పరస్పర చర్యల సమాహారమిది.

• స్వభావం: కార్యాచరణ రూపం (Execution & Implementation stage).
• ప్రధాన విధులు / అంశాలు:
  • తరగతి గది పరిమాణాన్ని అంచనా వేయడం (Sizing up of the class): తరగతి గది వాతావరణాన్ని, విద్యార్థుల దృష్టిని, వారి సంసిద్ధతను తరగతిలోకి రాగానే పరిశీలించడం.
  • పూర్వజ్ఞాన పరిశీలన / రోగ నిర్ధారణ (Diagnosis of learners): విద్యార్థుల సామర్థ్యాలు, ఆసక్తులు, పాఠ్యాంశంపై వారికున్న పూర్వ పరిజ్ఞానాన్ని ప్రశ్నల ద్వారా తెలుసుకోవడం.
  • చర్య - ప్రతిచర్యలు (Action-Reaction operations):
    • ఉద్దీపనలను అందించడం (Presentation of Stimuli - వివరణ, ప్రదర్శన).
    • విద్యార్థుల నుంచి ప్రతిస్పందనలు రాబట్టడం.
    • పునర్బలనం ఇవ్వడం (Reinforcement - శాబ్దిక, అశాబ్దిక ప్రశంసలు).
    • అభ్యసనంలో తలెత్తే సందేహాలను ఎప్పటికప్పుడు నివృత్తి చేయడం.

3. ఉత్తర క్రియాత్మక దశ (Post-active Phase / మూల్యాంకన దశ)

బోధనా ప్రక్రియ పూర్తయిన తర్వాత సాధించిన ఫలితాలను లెక్కించే తుది దశ.

• స్వభావం: పరిశీలనాత్మక, మూల్యాంకన రూపం (Evaluative & Follow-up stage).
• ప్రధాన విధులు / అంశాలు:
  • ప్రవర్తనా మార్పుల పరిశీలన: పూర్వ క్రియాత్మక దశలో నిర్దేశించుకున్న లక్ష్యాలు ఎంతవరకు నెరవేరాయో అంచనా వేయడం.
  • తగిన మూల్యాంకన సాధనాల వినియోగం: యూనిట్ టెస్టులు, మౌఖిక ప్రశ్నలు, రాత పరీక్షలు లేదా ప్రాజెక్టుల ద్వారా విద్యార్థుల అభ్యసన స్థాయిని పరీక్షించడం.
  • బోధనా వ్యూహాల పునఃసమీక్ష (Feedback for Teaching): ఒకవేళ విద్యార్థులు ఆశించిన స్థాయిని సాధించకపోతే బోధనా పద్ధతిలో లోపాలను గుర్తించడం.
  • లోపనివారణ బోధన (Remedial Teaching): వెనుకబడిన విద్యార్థుల కోసం ప్రత్యామ్నాయ వ్యూహాలతో పరిహార బోధనను రూపొందించడం.

తులనాత్మక పట్టిక (Quick Revision Table)

దశ (Phase)	ఇతర పేరు	ప్రధాన కార్యక్షేత్రం	ముఖ్యమైన విధులు
పూర్వ క్రియాత్మక (Pre-active)	ప్రణాళికా దశ (Planning)	తరగతికి ముందు (Before class)	లక్ష్యాల ఎంపిక, పాఠ్య ప్రణాళిక తయారీ, TLM ఎంపిక
క్రియాత్మక (Interactive)	అమలు దశ (Execution)	తరగతి గదిలో (Inside class)	తరగతి అంచనా, చర్య-ప్రతిచర్యలు, పునర్బలనం, వివరణ
ఉత్తర క్రియాత్మక (Post-active)	మూల్యాంకన దశ (Evaluation)	తరగతి తర్వాత (After class)	నికషల నిర్వహణ, ఫలితాల విశ్లేషణ, లోపనివారణ బోధన

TET పరీక్ష దృష్టికోణంలో ముఖ్యమైన బిట్స్ (Exam Points)

• బోధనా దశలను ప్రతిపాదించిన శాస్త్రవేత్త: ఫిలిప్ డబ్ల్యూ. జాక్సన్ (Philip W. Jackson).
• పాఠ్య ప్రణాళిక (Lesson Plan) తయారీ ఏ దశకు చెందుతుంది? — పూర్వ క్రియాత్మక దశ.
• "Sizing up the class" (తరగతి సంసిద్ధతను పరిశీలించడం) ఏ దశలోని ప్రక్రియ? — క్రియాత్మక దశ.
• బోధనా పద్ధతి ప్రభావశీలతను నిర్ధారించి, ఉపాధ్యాయునికి ప్రతిపుష్టి (Feedback to teacher) అందించే దశ: ఉత్తర క్రియాత్మక దశ.

• విద్యార్థి ప్రతిస్పందనలకు 'ఉపబలనం' (Reinforcement) ఇవ్వడం ఏ దశలో జరుగుతుంది? — క్రియాత్మక దశ.

Practice Test 

https://guruvu.co.in/tet/teaching_phases.php