సైకాలజీ "అవధానం" (Attention) నోట్స్, ప్రాక్టీస్ టెస్ట్

టెట్ (TET / DSC) పరీక్షలకు చైల్డ్ డెవలప్‌మెంట్ & పెడగాజీ (సైకాలజీ) విభాగం కోసం "అవధానం" (Attention) గురించిన సమగ్రమైన నోట్స్

అవధానం (Attention)

1. అవధానం – పరిచయం & నిర్వచనం:

మన పరిసరాల్లో ఉండే అనేక ఉద్దీపనలలో (Stimuli) ఏదో ఒక నిర్దిష్టమైన ఉద్దీపనను ఎన్నుకొని, దానిపై మనస్సును/చేతనను కేంద్రీకరించడాన్ని అవధానం అంటారు.

 * డమ్‌విల్లే (Dumville): "ఒక వస్తువుపై చేతనను కేంద్రీకరించడమే అవధానం." (Focusing of consciousness upon one object rather than upon another)

 * ఉడ్‌వర్త్ (Woodworth): "అవధానం అనేది ఒక మానసిక సంసిద్ధత." (Mental readiness)

 * రైబర్న్ (Ryburn): "ఇతర విషయాలను విస్మరిస్తూ ఒక అంశంపై మనస్సును లగ్నం చేయడమే అవధానం."

2. అవధానం ముఖ్య లక్షణాలు:

 * ఎంపిక ప్రక్రియ (Selective Nature): అనేక ఉద్దీపనల నుంచి మనకు కావాల్సిన ఒకదానిని ఎంచుకుంటుంది.

 * చంచలమైనది (Fluctuating): అవధానం ఎక్కువ సేపు ఒకే బిందువు వద్ద స్థిరంగా ఉండదు.

 * గతిశీలమైనది (Dynamic): మారుతున్న అవసరాలు, ఆసక్తుల ప్రకారం మారుతుంది.

 * మానసిక సంసిద్ధత: ఉద్దీపనలను స్వీకరించడానికి నాడీ వ్యవస్థను, జ్ఞానేంద్రియాలను సిద్ధం చేస్తుంది.

3. అవధాన రకాలు (Types of Attention):

| రకం | వివరణ | ఉదాహరణ |

|---|---|---|

| 1. సంకల్పిత / ప్రయత్నపూర్వక అవధానం (Voluntary Attention) 

 సంకల్పం, శ్రమ లేదా బలవంతమైన ప్రయత్నంతో శ్రద్ధ పెట్టడం. | పరీక్షల ముందు ఇష్టం లేకపోయినా కష్టమైన లెక్కలు సాధన చేయడం. |

| 2. అసంకల్పిత / అయత్నపూర్వక అవధానం (Involuntary Attention) 

ఎటువంటి సంకల్పం, శ్రమ లేకుండా ఆటోమేటిక్‌గా ఉద్దీపన వైపు ఆకర్షించబడటం. | ఆకస్మికంగా వచ్చిన పెద్ద శబ్దం, మెరుపు లేదా గులాబీ పువ్వును చూడటం. |

| 3. అలవాటు / అభ్యసించిన అవధానం (Habitual Attention) 

 అలవాటు లేదా నిరంతర సాధన ద్వారా శ్రమ లేకుండా ఏర్పడే అవధానం. | సంగీతకారుడు సంగీతం వినగానే వెంటనే లీనమవడం. |

4. అవధానాన్ని ప్రభావితం చేసే కారకాలు (Determinants of Attention):

A. బాహ్య / వస్తుగత కారకాలు (Objective / External Factors):

 * తీవ్రత (Intensity): ఎక్కువ తీవ్రత గల ఉద్దీపనలు త్వరగా ఆకర్షిస్తాయి (ఉదా: పెద్ద శబ్దం, ప్రకాశవంతమైన రంగు).

 * పరిమాణం (Size): చిన్న వస్తువుల కంటే పెద్ద వస్తువులు సులభంగా శ్రద్ధను ఆకర్షిస్తాయి (ఉదా: న్యూస్‌పేపర్‌లో పెద్ద అక్షరాల హెడ్‌లైన్స్).

 * మార్పు (Change): స్థిరంగా ఉన్న స్థితిలో వచ్చే మార్పు (ఉదా: తిరుగుతున్న ఫ్యాన్ ఆగిపోవడం, నిశ్శబ్దంలో అకస్మాత్తుగా గంట మోగడం).

 * చలనం (Movement): కదలిక లేని వస్తువుల కంటే కదిలే వస్తువులు త్వరగా ఆకట్టుకుంటాయి (ఉదా: లైవ్ యానిమేషన్లు, వీడియోలు).

 * పునరావృతం (Repetition): పదే పదే రావడం లేదా పిలవడం (ఉదా: పదే పదే బెల్ కొట్టడం).

 * విరుద్ధత / వైరుధ్యం (Contrast): భిన్నంగా ఉండటం (ఉదా: తెల్లటి బోర్డుపై ఎర్రటి లేదా నల్లటి రంగు అక్షరాలు).

 * కొత్తదనం (Novelty): రోజూ చూసే వాటికంటే కొత్త అంశాలు వెంటనే శ్రద్ధను పొందుతాయి.

B. అంతర్గత / వ్యక్తిగత కారకాలు (Subjective / Internal Factors):

 * ఆసక్తి / అభిరుచి (Interest): "ఆసక్తి అనేది దాగి ఉన్న అవధానం; అవధానం అనేది క్రియాశీలక ఆసక్తి" – మెక్‌డూగల్.

 * అవసరం / ప్రేరణ (Needs / Motivation): ఆకలిగా ఉన్న వ్యక్తికి ఆహార పదార్థాలే కనిపిస్తాయి.

 * మానసిక సంసిద్ధత (Mindset / Mental Readiness): దేని గురించైనా ముందే ఆలోచిస్తుంటే అది త్వరగా కనిపిస్తుంది.

 * అలసట (Fatigue): అలసట ఎక్కువగా ఉంటే అవధానం తగ్గుతుంది.

 * ఉద్వేగాలు (Emotions): భయం, కోపం, ఆందోళన వంటివి అవధానంపై ప్రతికూల ప్రభావం చూపుతాయి.

5. అవధానానికి సంబంధించిన ముఖ్య ప్రక్రియలు & పరికరాలు (TET ముఖ్య బిట్స్):

1. అవధాన విస్తృతి (Span of Attention):

 * ఒకే దృష్టిపాతంలో (క్షణ కాలంలో) ఒక వ్యక్తి స్పష్టంగా గుర్తించగలిగే అంశాల సంఖ్య.

 * సాధారణ వయోజనుడి అవధాన విస్తృతి: 4 నుండి 6 లేదా 7 అంశాలు (మిల్లర్ సిద్ధాంతం: 7 \pm 2).

 * కొలిచే పరికరం: టాచిస్టోస్కోప్ (Tachistoscope).

2. అవధాన విచలనం / చలనం (Fluctuation of Attention):

 * అవధానం ఒకే ఉద్దీపనపై నిరంతరం స్థిరంగా ఉండకుండా కొన్ని సెకన్ల పాటు తగ్గి, మళ్లీ పెరుగుతుండడం.

 * విచలన కాలం: సాధారణంగా 2 నుండి 3 సెకన్లు.

 * కొలిచే పరికరాలు:

   * మాస్సన్ డిస్క్ (Masson's Disc)

   * రూబిన్ కప్ / వేస్ (Rubin's Vase)

   * నెక్కర్ క్యూబ్ (Necker Cube)

3. అవధాన విభజన (Division of Attention):

 * ఒకే సమయంలో రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ పనులపై శ్రద్ధ ఉంచడం.

 * ఇందులో ఒకటి బాగా అలవాటైన పని (యాంత్రికమైనది), మరొకటి కొత్త పని అయినప్పుడే ఇది సాధ్యమవుతుంది.

 * కొలిచే పరికరం: డివిజన్ ఆఫ్ అటెన్షన్ అపారటస్ (Division of Attention Apparatus).

4. అవధాన భంగం / అపధ్యానం (Distraction of Attention):

 * చేస్తున్న పని లేదా ఉద్దీపన నుండి శ్రద్ధను మరొక అవాంఛనీయ బాహ్య కారకం పక్కకు మళ్లించడం.

 * నిరంతరాయంగా వచ్చే ఆటంకాల కంటే, మధ్య మధ్యలో ఆగి ఆగి వచ్చే ఆటంకాలు ఎక్కువ అవధాన భంగాన్ని కలిగిస్తాయి.

6. ఉపాధ్యాయునికి విద్యా సంబంధ అనువర్తనాలు (Pedagogical Implications):

 * తరగతి గదిలో బోధించేటప్పుడు వాయిస్ మాడ్యులేషన్ (స్వరంలో మార్పులు), ముఖ కవళికలు, శరీర కదలికలు ఉపయోగించాలి.

 * అమూర్త విషయాలను బోధించడానికి TLM (బోధనోపకరణాలు), దృశ్య-శ్రవణ పరికరాలు వాడాలి.

 * విద్యార్థులకు అలసట రాకుండా తగిన విరామాలు, చిన్న కృత్యాలు (Activities) ఇవ్వాలి.

 * నల్లబల్లపై రాసేటప్పుడు రంగు చాక్‌పీస్‌లు, స్పష్టమైన పెద్ద అక్షరాలు ఉపయోగించాలి.

 * విద్యార్థుల ఆసక్తులు, అవసరాలను దృష్టిలో ఉంచుకొని బోధన సాగించాలి.