TET Psychology Personality మూర్తిమత్వం Short Notes and Practice Test

టెట్ (TET) సైకాలజీ విభాగంలో "మూర్తిమత్వం" (Personality) అత్యంత ముఖ్యమైన అధ్యాయం. పరీక్షా దృక్పథంలో పునర్విమర్శకు (Revision) ఉపయోగపడేలా ముఖ్యమైన అంశాల నోట్స్ కింద ఇవ్వబడింది:

మూర్తిమత్వం (Personality) – సమగ్ర నోట్స్

1. భావన – నిర్వచనాలు

• వ్యుత్పత్తి: 'Personality' అనే పదం లాటిన్ భాషలోని "Persona" (పర్సొనా) అనే పదం నుంచి వచ్చింది. పర్సొనా అనగా "ముసుగు" (గ్రీకు నాటకాల్లో పాత్రధారులు ధరించే ముసుగు).
• ముఖ్యమైన నిర్వచనాలు:
  • గోర్డాన్ ఆల్‌పోర్ట్ (Gordon Allport): "వ్యక్తి పరిసరాలకు అనుగుణంగా జరిపే విలక్షణ సర్దుబాటును నిర్ణయించే అతని మనోశారీరక వ్యవస్థల గతిశీలకమైన సమగ్ర రూపమే మూర్తిమత్వం." (అత్యంత ప్రామాణికమైన నిర్వచనం)
  • ఆర్.బి. కాటెల్ (R.B. Cattell): "ఒక నిర్దిష్ట పరిస్థితిలో ఒక వ్యక్తి ఏమి చేస్తాడో తెలియజేసేదే మూర్తిమత్వం."
  • జె.బి. వాట్సన్ (J.B. Watson): "నిర్దిష్ట కాలంలో క్రమబద్ధమైన పరిశీలన ద్వారా తెలుసుకోగలిగే వ్యక్తి కార్యకలాపాల మొత్తమే మూర్తిమత్వం."
  • మూర్తిమత్వ సూత్రం: \text{Personality} = \text{Heredity} \times \text{Environment} (P = H \times E – వారసత్వం మరియు పరిసరాల పరస్పర చర్యల ఫలితం).

2. మూర్తిమత్వాన్ని ప్రభావితం చేసే కారకాలు

1. జైవిక / శారీరక కారకాలు:
   • వంశపారంపర్యం, శరీర నిర్మాణం, నాడీ వ్యవస్థ.
   • అంతఃస్రావీ గ్రంథులు (ఎండోక్రైన్ గ్లాండ్స్):
     • పిట్యూటరీ (పీయూష గ్రంథి): ప్రధాన గ్రంథి (మాస్టర్ గ్లాండ్); పెరుగుదల, ఇతర గ్రంథుల నియంత్రణ.
     • థైరాయిడ్ (అవటు గ్రంథి): థైరాక్సిన్ లోపిస్తే బద్ధకం, మందమతిత్వం (క్రెటినిజం); అతిగా స్రవిస్తే ఆందోళన, చిరాకు.
     • అడ్రినల్ (అధివృక్క గ్రంథి): భావోద్వేగాల సమతుల్యత (పోరాడు లేదా పారిపో – Fight or Flight).
2. మానసిక కారకాలు: ప్రజ్ఞ, వైఖరులు, ఆసక్తులు, ప్రేరణ, ఆత్మభావన (Self-concept).
3. సామాజిక / పరిసర కారకాలు: కుటుంబం, పెంపక శైలులు, పాఠశాల, ఉపాధ్యాయులు, సమవయస్కుల బృందం (Peer group), సంస్కృతి.

3. మూర్తిమత్వ వర్గీకరణలు & సిద్ధాంతాలు

ఎ) రూప/రకాల సిద్ధాంతాలు (Type Theories)

• హిప్పోక్రటీస్ (శరీర ద్రవాల ఆధారంగా):
  1. రక్తం (Sanguine): ఉత్సాహవంతులు, ఆశావాదులు.
  2. పసుపు పిత్తం (Choleric): త్వరగా కోపం వచ్చే స్వభావం, దూకుడు.
  3. నల్ల పిత్తం (Melancholic): నిరాశావాదులు, విచారవంతులు.
  4. శ్లేష్మం (Phlegmatic): నిదానస్తులు, శాంత స్వభావులు.
• క్రెట్ష్‌మర్ (Kretschmer - శరీర నిర్మాణం ఆధారంగా):
  1. పైక్నిక్ (Pyknic): పొట్టిగా, గుండ్రంగా, లావుగా ఉంటారు (సాంఘిక ప్రియులు, ఉల్లాసవంతులు - సైక్లాయిడ్).
  2. లెప్టోసోమిక్ / ఆస్తెనిక్ (Leptosomic): పొడవుగా, సన్నగా ఉంటారు (సిగ్గు, అంతర్ముఖులు - స్కిజాయిడ్).
  3. అథ్లెటిక్ (Athletic): దృఢమైన కండరాలు, సమతుల్య శరీరం (సర్దుబాటు చేసుకునేవారు).
  4. డిస్ప్లాస్టిక్ (Dysplastic): అసమాన శరీర నిర్మాణం కలవారు.
• షెల్డన్ (William Sheldon):
  1. ఎండోమార్ఫిక్ (Endomorphic): విసరోటోనియా (సుఖప్రియులు, భోజనప్రియులు).
  2. మీసోమార్ఫిక్ (Mesomorphic): సొమాటోటోనియా (సాహసికులు, కష్టపడేతత్వం).
  3. ఎక్టోమార్ఫిక్ (Ectomorphic): సెరిబ్రోటోనియా (మేధావులు, ఏకాంతప్రియులు).
• కార్ల్ యుంగ్ (Carl Jung - సామాజిక దృక్పథం ఆధారంగా):
  1. అంతర్ముఖులు (Introverts): ఏకాంత ప్రియులు, భావాలను లోపలే దాచుకునేవారు (ఉదా: శాస్త్రవేత్తలు, రచయితలు).
  2. బహిర్ముఖులు (Extroverts): స్నేహశీలురు, సమాజంతో సులభంగా కలిసిపోయేవారు (ఉదా: నాయకులు, వ్యాపారవేత్తలు).
  3. ఉభయముఖులు (Ambiverts): రెండు లక్షణాలు సమపాళ్లలో ఉన్నవారు (మెజారిటీ ప్రజలు).

బి) లక్షణాంశాల సిద్ధాంతాలు (Trait Theories)

• జి.డబ్ల్యు. ఆల్‌పోర్ట్ (Allport):
  1. ప్రధాన లక్షణాలు (Cardinal Traits): వ్యక్తి మొత్తం జీవితాన్ని నిర్దేశించేవి (ఉదా: గాంధీజీ - అహింస, మదర్ థెరిసా - సేవ).
  2. కేంద్ర లక్షణాలు (Central Traits): వ్యక్తిలో సాధారణంగా కనిపించే 5-10 ముఖ్య గుణాలు (ఉదా: దయ, నిజాయితీ, కోపం).
  3. గౌణ లక్షణాలు (Secondary Traits): అప్పుడప్పుడు బయటపడే అభిరుచులు (దుస్తుల ఎంపిక, ఆహారపు అలవాట్లు).
• ఆర్.బి. కాటెల్ (R.B. Cattell):
  • కారక విశ్లేషణ (Factor Analysis) ద్వారా 16 ప్రాథమిక లక్షణాలను (16 PF) ప్రతిపాదించారు.
  • లక్షణాలను ఉపరితల లక్షణాలు (Surface traits) మరియు మూల లక్షణాలు (Source traits) గా వర్గీకరించారు.

సి) మనోవిశ్లేషణ సిద్ధాంతం (Psychoanalytic Theory - సిగ్మండ్ ఫ్రాయిడ్)

• మనో విభాగాలు / మనస్సు స్థితులు:
  • చేతనం (Conscious): ప్రస్తుతం జరిగే అనుభవాల స్పృహ (1/10 వంతు).
  • ఉపచేతనం / పూర్వచేతనం (Sub-conscious): కొద్దిగా ప్రయత్నిస్తే గుర్తుకువచ్చేవి.
  • అచేతనం (Unconscious): అణచివేయబడిన కోరికలు, బాధాకరమైన అనుభవాల నిలయం (9/10 వంతు).
• వ్యక్తిత్వ నిర్మాణం:
  • ఇద్ (Id - అహం ప్రథమం): సుఖానుభూతి సూత్రం (Pleasure Principle); తక్షణ తృప్తిని కోరుకుంటుంది (జంతు ప్రవృత్తి).
  • ఈగో (Ego - అహం): వాస్తవికతా సూత్రం (Reality Principle); 'ఇద్' మరియు 'సూపర్ ఈగో'ల మధ్య సమన్వయకర్త.
  • సూపర్ ఈగో (Super Ego - పరాహం): నైతిక సూత్రం (Moral Principle); ఆదర్శాలు, నియమాలను నిర్దేశిస్తుంది.

4. రక్షక తంత్రాలు (Defense Mechanisms)

వ్యక్తి తన ఆందోళన, అభద్రతాభావం, కుంఠనం (Frustration) నుండి ఆత్మగౌరవాన్ని కాపాడుకోవడానికి 'ఈగో' ఉపయోగించే ఉపాయాలు:

1. దమనం (Repression): బాధాకరమైన విషయాలను బలవంతంగా అచేతనంలోకి నెట్టివేయడం (ప్రాథమిక రక్షక తంత్రం).
2. ప్రక్షేపణం (Projection): తన తప్పులను ఇతరులపై నెట్టడం (ఉదా: సరిగ్గా రాయని విద్యార్థి పేపర్ కఠినంగా ఉందని చెప్పడం).
3. హేతుకీకరణం (Rationalization): అసలు కారణాన్ని దాచి సమర్థించుకోవడం.
   • పుల్లని ద్రాక్ష: అందనందున ద్రాక్ష పుల్లన అనడం.
   • తీపి నిమ్మ: దొరికిన చిన్న దాన్నే గొప్పగా భావించడం.
4. తాదాత్మ్యీకరణం (Identification): ఇతరుల విజయాన్ని తనదిగా భావించి తృప్తి చెందడం (ఉదా: నా బంధువు కలెక్టర్ అని చెప్పుకోవడం).
5. పరిహారం (Compensation): ఒక రంగంలో వైఫల్యాన్ని మరో రంగంలో రాణించి భర్తీ చేయడం (ఉదా: చదువులో వెనుకబడిన విద్యార్థి ఆటల్లో రాణించడం).
6. ఉదాత్తీకరణం (Sublimation): అసాంఘిక కోరికలను సమాజం మెచ్చే పనులుగా మార్చుకోవడం (ఉన్నతమైన రక్షక తంత్రం – ఉదా: కోపిష్ఠి బాక్సర్ కావడం).
7. ప్రతిగమనం (Regression): వయస్సుకు తగని చిన్నపిల్లల చేష్టలు చేయడం (ఉదా: పెద్దవాళ్లు ఏడవడం, వేలు చీకడం).
8. విస్థాపనం (Displacement): ఒకరిపై ఉన్న కోపాన్ని ఏమీ అనలేని వేరొకరిపై చూపడం (ఉదా: ఆఫీసులో తిట్లు తిన్న వ్యక్తి ఇంట్లో పిల్లలను కొట్టడం).
9. దివాస్వప్నం (Day Dreaming): ఊహాలోకంలో విహరిస్తూ కోరికలు తీరినట్లు భావించడం.

5. మూర్తిమత్వ మాపన పద్ధతులు

1. ప్రక్షేపకేతర పద్ధతులు (Non-Projective Methods)

• వ్యక్తినిష్ఠ పద్ధతులు: ఆత్మకథ, జీవిత చరిత్ర, పరిశీలన, ఇంటర్వ్యూ, ప్రశ్నావళి, కేస్ స్టడీ.
• వస్తునిష్ఠ పద్ధతులు: నిర్ధారణ మాపనులు (Rating Scales), చెక్ లిస్ట్‌లు, సోషియోమెట్రీ (జె.ఎల్. మొరెనో), మిన్నెసోటా మల్టీఫేసిక్ పర్సనాలిటీ ఇన్వెంటరీ (MMPI).

2. ప్రక్షేపక పద్ధతులు (Projective Techniques)

• రోర్‌షాక్ సిరామరకల పరీక్ష (Rorschach Inkblot Test):
  • రూపకర్త: హెర్మన్ రోర్‌షాక్
  • మొత్తం కార్డులు: 10 (5 నలుపు-తెలుపు, 2 నలుపు-ఎరుపు, 3 బహుళ రంగులు).
• ఇతివృత్త గ్రాహ్యక పరీక్ష (TAT - Thematic Apperception Test):
  • రూపకర్తలు: హెన్రీ ముర్రే & క్రిస్టియానా మోర్గాన్
  • కార్డులు: 30 చిత్రాలు + 1 ఖాళీ కార్డు (మొత్తం 31). ఒక్కొక్కరికి గరిష్టంగా 20 కార్డులు ఉపయోగిస్తారు.
• పిల్లల గ్రాహ్యక పరీక్ష (CAT - Children's Apperception Test):
  • రూపకర్త: లియోపోల్డ్ బెల్లాక్
  • 3 నుండి 10 సంవత్సరాల పిల్లల కోసం; కార్డులపై జంతువుల బొమ్మలు ఉంటాయి (మొత్తం 10 కార్డులు).
• పద సంసర్గ పరీక్ష (Word Association Test - WAT): ఫ్రాన్సిస్ గాల్టన్, విస్తరించినది కార్ల్ యుంగ్.

• వాక్య పూరణ పరీక్ష (Sentence Completion Test - SCT): పైన్ మరియు టెండ్లర్.

మూర్తిమత్వ మాపన పద్ధతులను ప్రధానంగా రెండు రకాలుగా వర్గీకరిస్తారు: ప్రక్షేపకేతర పద్ధతులు (Non-Projective Methods) మరియు ప్రక్షేపక పద్ధతులు (Projective Methods).

1. ప్రక్షేపకేతర పద్ధతులు (Non-Projective Methods)

వీటిని మళ్లీ రెండు ఉప విభాగాలుగా విభజిస్తారు: వ్యక్తినిష్ఠ పద్ధతులు మరియు వస్తునిష్ఠ పద్ధతులు.

ఎ) వ్యక్తినిష్ఠ పద్ధతులు (Subjective Methods) పరిశీలకుడి లేదా సమాచారమిచ్చే వ్యక్తి సొంత అభిప్రాయాలు, పక్షపాతాలు ఫలితాలపై ప్రభావం చూపే పద్ధతులు.

• ఆత్మకథ (Autobiography): వ్యక్తి తన జీవిత విశేషాలు, అనుభవాలను తానే స్వయంగా రాసి ఇచ్చే పద్ధతి. (నిర్మాణాత్మక / అనిర్మాణాత్మక రూపాలు ఉంటాయి).
• వ్యక్తి అధ్యయన పద్ధతి (Case Study / Clinical Method):
  • రూపకర్త: టైడ్‌మన్ (Tiedemann)
  • సమస్యాత్మక ప్రవర్తన గల పిల్లలు, అపరాధ ప్రవృత్తి గలవారి లోతైన గత చరిత్రను (కుటుంబం, ఆరోగ్యం, పరిసరాలు) సమగ్రంగా అధ్యయనం చేయడానికి ఉపయోగిస్తారు.
• పరిశీలన పద్ధతి (Observation Method): వ్యక్తి ప్రవర్తనను సహజ లేదా నియంత్రిత పరిస్థితుల్లో ప్రత్యక్షంగా గమనించడం. (సహభాగి / అసహభాగి పరిశీలన).
• మౌఖిక పరీక్ష / ఇంటర్వ్యూ (Interview): ముఖాముఖి సంభాషణ ద్వారా వ్యక్తి ఆలోచనలు, సమస్యలను తెలుసుకోవడం.
• ప్రశ్నావళి పద్ధతి (Questionnaire):
  • రూపకర్త: సర్ ఫ్రాన్సిస్ గాల్టన్
  • దీనినే "కాగితం-పెన్సిల్ పరీక్ష" అని కూడా అంటారు.
  • రకాలు: మూసిన ప్రశ్నావళి (Closed - Yes/No), తెరిచిన ప్రశ్నావళి (Open-ended), చిత్రరూప ప్రశ్నావళి.

బి) వస్తునిష్ఠ పద్ధతులు (Objective Methods) పరిశీలకుడి వ్యక్తిగత భావాలకు తావులేకుండా నిష్పాక్షికంగా మూర్తిమత్వాన్ని కొలిచే పద్ధతులు.

• నిర్ధారణ మాపనులు (Rating Scales): వ్యక్తి నిర్దిష్ట గుణం లేదా లక్షణం యొక్క స్థాయిని/తీవ్రతను (ఉదా: 3-Point లేదా 5-Point స్కేల్ పై) అంచనా వేయడం.
• సాంఘికమితి (Sociometry):
  • రూపకర్త: జె.ఎల్. మోరెనో (J.L. Moreno)
  • సమూహంలో వ్యక్తుల మధ్య ఉండే సాంఘిక సంబంధాలు, ఆకర్షణలు-వికర్షణలు, నాయకత్వ లక్షణాలు, ఏకాకి (Isolate) వ్యక్తులను గుర్తించడానికి ఉపయోగపడుతుంది. దీని ఫలితాలను చూపే రేఖాచిత్రాన్ని సోషియోగ్రామ్ (Sociogram) అంటారు.
• చెక్ లిస్ట్ (Checklist): లక్షణాలు ఉన్నాయా? లేవా? (ఉంది/లేదు) అని నిర్ధారించుకునే జాబితా.
• పరిస్థితిగత పరీక్షలు (Situational Tests): కల్పిత లేదా నిజమైన సమస్యల్లో వ్యక్తిని ఉంచి వారి నిజాయితీ, సమయస్ఫూర్తి, నాయకత్వాన్ని పరీక్షించడం.
• మిన్నెసోటా మల్టీఫేసిక్ పర్సనాలిటీ ఇన్వెంటరీ (MMPI):
  • రూపకర్తలు: హాథ్‌వే & మెక్కిన్లీ (Hathaway & McKinley)
  • మానసిక రుగ్మతలు, అసాధారణ మూర్తిమత్వ లక్షణాల నిర్ధారణకు వాడతారు (567 వాక్యాలు ఉంటాయి).
• 16 PF (Sixteen Personality Factor Questionnaire):
  • రూపకర్త: ఆర్.బి. కాటెల్ (R.B. Cattell)
  • కారక విశ్లేషణ ద్వారా 16 ప్రాథమిక లక్షణాల మాపనం కోసం రూపొందించారు.

2. ప్రక్షేపక పద్ధతులు (Projective Techniques)

వ్యక్తి అచేతన మనస్సులోని (Unconscious Mind) దాగిన కోరికలు, భయాలు, ఉద్వేగాలు, కుంఠనాలను అస్పష్టమైన ఉద్దీపనల ద్వారా బయటకు రప్పించే పద్ధతులు.

పరీక్ష పేరు	రూపకర్త	కార్డులు / విధానం	ముఖ్య లక్షణం & ఉపయోగం
రోర్‌షాక్ సిరామరకల పరీక్ష (RIT)	హెర్మన్ రోర్‌షాక్ (1921, స్విట్జర్లాండ్)	10 కార్డులు • 5 నలుపు-తెలుపు • 2 నలుపు-ఎరుపు • 3 బహుళ రంగులు	అస్పష్టమైన సిరామరకలను చూసి వ్యక్తి ఇచ్చే ప్రతిస్పందనలను విశ్లేషిస్తారు. స్కోరింగ్ అంశాలు: స్థానం (Location), నిర్ధారకాలు (Determinants), విషయం (Content), మౌలికత (Originality).
ఇతివృత్త గ్రాహ్యక పరీక్ష (TAT)	హెన్రీ ముర్రే & క్రిస్టియానా మోర్గాన్ (1935)	31 కార్డులు (30 చిత్రాలు + 1 ఖాళీ కార్డు)	కార్డులోని చిత్రాన్ని చూసి గత, వర్తమాన, భవిష్యత్ పరిస్థితులతో కూడిన కథ రాయాలి. ఒక వ్యక్తికి గరిష్టంగా 20 కార్డులు ఉపయోగిస్తారు.
పిల్లల గ్రాహ్యక పరీక్ష (CAT)	లియోపోల్డ్ బెల్లాక్ (1948)	10 కార్డులు (జంతువుల బొమ్మలు)	3 నుండి 10 సంవత్సరాల వయస్సు గల పిల్లల కోసం ఉద్దేశించినది. జంతువులు మానవ చేష్టలు చేస్తున్నట్లు ఉండే చిత్రాలు ఉంటాయి.
పద సంసర్గ పరీక్ష (WAT)	ఫ్రాన్సిస్ గాల్టన్ (విస్తరించినది: కార్ల్ యుంగ్)	ఉద్దీపక పదాల జాబితా (సాధారణంగా 100 పదాలు)	పరీక్షకుడు ఒక పదాన్ని పలకగానే, పరీక్షార్థి మనస్సులోకి వచ్చే మొదటి పదాన్ని తక్షణమే చెప్పాలి. సమయం (Reaction Time) ఆధారంగా విశ్లేషిస్తారు.
వాక్య పూరణ పరీక్ష (SCT)	పైన్ & టెండ్లర్ (Pine & Tendler)	అసంపూర్ణ వాక్యాల జాబితా	అసంపూర్తిగా ఉన్న వాక్యాలను వెంటనే పూర్తి చేయడం ద్వారా అంతర్గత భావాలు తెలుస్తాయి (ఉదా: నా భయం ఏమిటంటే...).
మనోనాటకం (Psychodrama)	జె.ఎల్. మోరెనో	నాటకీకరణ పద్ధతి	వ్యక్తి తన అంతర్గత సంఘర్షణలను రంగస్థలంపై పాత్రల ద్వారా అభినయించి బయటపెడతాడు.

TET / DSC ఎగ్జామ్ క్విక్ రివిజన్ పాయింట్స్

• వ్యక్తికి తానేమి వెల్లడిస్తున్నాడో తెలియకుండానే అచేతన భావాలు వ్యక్తమయ్యే పద్ధతులు: ప్రక్షేపక పద్ధతులు.
• జంతువుల చిత్రాలను ఉద్దీపనలుగా ఉపయోగించే మూర్తిమత్వ పరీక్ష: CAT (Children's Apperception Test).
• ఒక సమూహంలో విద్యార్థుల పరస్పర సంబంధాలు, పాపులర్ లీడర్ లేదా ఐసోలేట్ (ఒంటరి) వ్యక్తిని గుర్తించే సాధనం: సాంఘికమితి (Sociometry).
• 16 మూర్తిమత్వ కారకాల ప్రశ్నావళిని రూపొందించినది: ఆర్.బి. కాటెల్.
• రోర్‌షాక్ ఇంక్‌బ్లాట్ టెస్ట్‌లో మొత్తం కార్డుల సంఖ్య 10, TAT లో మొత్తం కార్డుల సంఖ్య 31 (30+1 ఖాళీ).
• కాగితం-పెన్సిల్ పరీక్షగా పిలువబడే పద్ధతి: ప్రశ్నావళి (Questionnaire).

Practice Test 

https://guruvu.co.in/tet/personality.php